Рӯзгори синамои тоҷик: аз «Қисмати шоир» то муваффақиятҳои байналмилалии имрӯз

Синамои миллӣ оинаи рӯзгор ва рӯҳияи як миллат аст. Халқи тоҷик дар асри ХХ соҳиби яке аз феноменҳои аҷибтарини варзиши фарҳангӣ — синамои тоҷик гардид, ки онро дар ҷаҳони шӯравӣ ва берун аз он бо номи «Тоҷикфилм» мешинохтанд. Ин санъати сеҳрнок тӯли қариб як аср давраҳои авҷи тиллоӣ, рукуди даҳшатбор ва эҳёи дубораро аз сар гузаронд.

Дар ин мавод, мо саҳифаҳои таърихи синамои миллиро аз нахустин шоҳкориҳои классикӣ то парвози байналмилалии коргардонҳои муосири тоҷик таҳлил мекунем.

ОҒОЗИ РОҲ ВА «ҚИСМАТИ ШОИР»: ХИШТИ АВВАЛИ СИНАМОИ КЛАССИКӢ

Ҳарчанд таърихи синамои тоҷик аз солҳои 30-юми асри гузашта бо филмҳои мустанад ва аввалин филмҳои беовоз оғоз шуда бошад ҳам, авҷи ҳақиқии бадеӣ ва шиносномаи синамои касбии мо ба соли 1959 ва филми афсонавии «Қисмати шоир»-и коргардон Борис Кимёгаров пайванд мегирад.

Ин филм, ки аз рӯи филмномаи нависандаи бузург Сотим Улуғзода дар бораи рӯзгори Одамушуаро — Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ наворбардорӣ шуда буд, ба як падидаи ҷаҳонӣ табдил ёфт. Нақши Рӯдакиро актёри нотакрор Марат Орипов чунон устодона бозид, ки филм дар Кинофестивали байналмилалии кишварҳои Осиё ва Африқо дар шаҳри Қоҳира (соли 1960) сазовори ҷоизаи аввал — «Шутурмуғи тиллоӣ» гардид. Ин аввалин изҳороти ҷиддии синамои тоҷик дар сатҳи ҷаҳонӣ буд.

ШУКУФОИИ БЕСОБИҚА: РӮЗГОРИ ТИЛЛОИИ «ТОҶИКФИЛМ» ДАР СОЛҲОИ 60–80

Рӯзгори синамои тоҷик аз аввалин қадамҳои худ дар соли 1929 то ба имрӯз масири пурпечутоб, аммо пурифтихореро тай намудааст. Синамо ҳамчун оинаи рӯзгори миллат на танҳо фарҳангу тамаддуни куҳанбунёди тоҷиконро ба ҷаҳониён муаррифӣ кард, балки дар ташаккули тафаккури миллӣ ва ҳувияти сокинони ин сарзамин нақши барҷаста бозид.

Марҳилаи авҷи синамои классикии тоҷикро бешак метавон бо номи коргардони бузург Борис Кимёгаров ва филми мондагори ӯ «Қисмати шоир» (соли 1959) пайванд дод. Филми «Қисмати шоир», ки ба ҳаёту эҷодиёти сардафтари адабиёти классикии тоҷику форс Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ бахшида шудааст, як таҳаввулоти бузурги фарҳангӣ маҳсуб меёфт. Ин асари безавол бо маҳорати баланди коргардонӣ, филмбардорӣ ва нақшофарии нотакрори ҳунармандон, аз ҷумла Дилбар Қосимова дар нақши Нигина ва Марат Орифов дар нақши Рӯдакӣ, тавонист марзи Иттиҳоди Шӯравиро убур кунад. «Қисмати шоир» аввалин филми тоҷикӣ буд, ки сазовори эътирофи баланди байналмилалӣ гардид ва соли 1960 дар Филмвораи байналмилалии Қоҳира ҷоизаи аввалини «Уқоби тиллоӣ»-ро ба даст овард. Ин ғалаба исбот намуд, ки синамои тоҷик дорои забони вижаи бадеӣ ва қобилияти мафтун кардани тамошобини хориҷӣ аст.

Пас аз ин муваффақият, даврони тиллоии киностудияи «Тоҷикфилм» бо офаридани филмҳои таърихию эпикӣ, ба монанди «Коваи оҳангар», «Достони Рустам», «Рустам ва Сӯҳроб» ва «Сайёди кӯҳӣ» идома ёфт. Синамои тоҷик дар ин давра бо такя ба адабиёти ғанӣ ва устураҳои миллӣ ба яке аз марказҳои пешрафтаи синамои Осиёи Марказӣ табдил шуд.

ДАВРАИ РУКУД ВА СУҚУТ: ҶАНГИ ШАҲРВАНДӢ ВА ХОЛИГОҲИ ФАРҲАНГӢ (СОЛҲОИ 90)

Пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ва оғози ҷанги хонумонсӯзи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон ба соҳаи синамо зарбаи ҳалокатбор зад. Ин давраро метавон «фоҷиаи синамои миллии мо» номид.

Маблағгузории давлатӣ комилан қатъ шуд, толорҳои бузурги «Тоҷикфилм» холӣ монданд, таҷҳизоти техникӣ кӯҳна шуданд ва аз ҳама дардовараш — фирори мағзҳо оғоз ёфт. Бисёре аз коргардонҳо, операторон ва актёрони касбӣ кишварро тарк карданд. Тӯли қариб як даҳсола ягон филми калонҳаҷми касбӣ наворбардорӣ нашуд. Танҳо чанд филми камбуҷетӣ аз ҷониби коргардонҳои фидокор ба мисли Ҷамшед Усмонов («Фариштаи китфи рост») бо маблағгузории хориҷӣ офарида шуд, ки онҳо ҳам бештар дар хориҷа намоиш дода мешуданд, на дар Ватан.

ЭҲЁИ ДУБОРА ВА ПАРВОЗИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ИМРӮЗ (АСРИ XXI)

Бо ба даст овардани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, синамои миллӣ марҳилаи нави эҳё ва рушдро оғоз намуд. Сарфи назар аз мушкилоти иқтисодию иҷтимоии солҳои аввали соҳибистиқлолӣ, синамогарони тоҷик тавонистанд рисолати касбии худро ҳифз кунанд ва ба офаридани асарҳои нав бо нигоҳи муосир пардозанд. Имрӯз Муассисаи давлатии «Тоҷикфилм» ва синамогарони мустақили кишвар бо ҷустуҷӯҳои нави эҷодӣ ва истифода аз технологияҳои муосири филмбардорӣ синамои тоҷикро ба арсаи ҷаҳонӣ бармегардонанд.

Муваффақиятҳои байналмилалии имрӯзаи синамои тоҷик гувоҳи он аст, ки насли нави коргардонон ва филмноманависон анъанаҳои устодони худро бо муваффақият давом медиҳанд. Филмҳои коргардонҳои муосир, аз қабили Носир Саидов «Қиёми рӯз», «Муаллим», Муҳиддин Музаффар «Дов» ё «Fortuna» ва Шарофат Арабова дар ҷашнвораҳои бонуфузи байналмилалӣ дар кишварҳои мухталифи ҷаҳон сазовори ҷоизаҳо ва баҳои баланди мунаққидони синамо мегарданд. Ин филмҳо бештар ба масъалаҳои амиқи фалсафӣ, ахлоқӣ, ҳаёти рӯзмарраи мардум ва ҳифзи арзишҳои инсонӣ дар замони ҷаҳонишавӣ тамаркуз мекунанд.

Имрӯз давлат ба соҳаи синамо таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд ва барномаҳои рушди синамои миллиро амалӣ месозад. Баргузории ҷашнвораҳои байналмилалии филм дар Душанбе ва тавсеаи ҳамкориҳои муштараки синамоӣ бо кишварҳои хориҷӣ замина мегузоранд, ки синамои тоҷик ҷойгоҳи худро дар харитаи синамои ҷаҳонӣ боз ҳам устувортар намояд. Масири тайкардаи синамои тоҷик аз «Қисмати шоир» то дастовардҳои муосир нишон медиҳад, ки синамои миллӣ ҳамеша қудрати эҷодии худро ҳифз намуда, омода аст уфуқҳои нави ҳунариро фатҳ кунад.

ХУЛОСА: ДАРСИ РӮЗГОР БАРОИ ИСТИҚЛОЛИ СИНАМО

Рӯзгори синамои тоҷик ба мо як ҳақиқати бузургро меомӯзад: синамо танҳо як воситаи дилхушӣ нест, он силоҳи пурқудрати идеологӣ ва фарҳангист. Давраи авҷи «Тоҷикфилм» нишон дод, ки мо дорои потенсиали бузурги интеллектуалӣ ҳастем, ва даври рукуд собит сохт, ки бе пуштибонии давлат ва миллат санъат заиф мешавад.

Имрӯз, ки синамои мо дубора роҳи худро ба сӯи ҷоизаҳои ҷаҳонӣ кушодааст, вазифаи хонанда ва бинандаи тоҷик ин аст, ки филми миллиро дастгирӣ кунад. Зеро танҳо тавассути синамо мо метавонем рӯзгори асили худро ба ҷаҳониён нишон диҳем ва исбот созем, ки ворисони ҳақиқии Кимёгаровҳо ва Рӯдакиҳо ҳастем.

Ҷаҳонгири Султон, “Рӯзгор”