Суқрот - Марде, ки ҷаҳонро андешидан омӯхт

Чеҳраҳои мондагор

Як мард дар кӯчаҳои Афина мегардид ва ба ҳар кас аз ҳокимони шаҳр то ҷавонони кӯча савол медод: «Инсоф чист? Баҳр чист? Чӣ чиз неку бад аст?». Ӯ ҳеҷ гоҳ китобе нанавишт, аммо суханонаш тамоми фалсафаи ҷаҳонро дигаргун сохт. Суқротфайласуфи бузурги Юнони Қадим, ки таълимоташ гардиши бузургеро дар таърихи андешаи инсонӣ ба вуҷуд овард аз таҳқиқи табиат ба таҳқиқи рӯҳ ва ахлоқи инсон рӯй овард. Ӯро асосгузори фалсафаи ахлоқ, муаллими Афлотун ва яке аз бунёнгузорони тафаккури Ғарб мешуморанд.

Солҳои аввал — аз оилаи ҳунарманд то шинохти дониш

Суқрот тақрибан соли 470 то милод дар Афина ба дунё омад. Падараш Софрониск ҳайкалтарош буд ва модараш Фенарета пизишки занона. Ин хонаводаи оддӣ ба Суқрот дарси ҳунар, сабр ва наздикии ба мардумро омӯхт.

Дар ҷавонӣ, Суқрот ҳайкалтароширо омӯхт ва ҳатто як гурӯҳ ҳайкалҳои ӯ то замони мо боқӣ мондаанд. Аммо шавқи бепоёни ӯ ба дониш ва ҳақиқат ӯро ба роҳи дигар раҳнамун сохт. Вай дар ҷанги Пелопоннес ширкат кард ва дар набардҳои Потидея, Делий ва Амфиполис ҷасорат ва сарҷамъии аҷиб нишон дод.

Усули Суқротӣ — майевтика ва ирония

Суқрот ҳеҷ гоҳ китобе нанавишт. Мо дар бораи ӯ асосан тавассути навиштаҳои шогирдонаш Афлотун ва Ксенофонт медонем. Ин ду шогирд суҳбатҳои ӯро сабт кардаанд ва дар онҳо Суқрот ҳамчун марди пурҳикмат, нексиришт ва устоди пурсишу ҷавоб тасвир ёфтааст.

Усули асосии Суқрот «майевтика» санъати модаии ақл ном дошт. Ӯ ба ҷои он ки дониши худро ба шогирдонаш бидиҳад, ба воситаи саволҳои пай дар пай ба онҳо кӯмак мекард, то худашон ҳақиқатро кашф кунанд. Ин усул дар таърих бо номи «усули Суқротӣ» (Socratic method) маъруф аст.

Яке аз шеваҳои машҳури ӯ «иронияи сократӣ» буд: ӯ худро нодон нишон медод ва аз ҳамсуҳбаташ мепурсид, ки дар бораи мавзӯе чӣ медонад. Баъд, тавассути саволҳои дақиқ, ноустувории ҷавобҳои ӯро нишон медод ва ба ҳамин тариқ, ӯро ба дарёфти ҳақиқат наздик мекард.

«Медонам, ки ҳеҷ намедонам»

Яке аз машҳуртарин суханони Суқрот ин аст: «Медонам, ки ҳеҷ намедонам». Афсонае ҳаст, ки пифияи Делфӣ рӯҳонии маъбади Аполлон Сократро «ҳакимтарин марди Юнон» номид. Суқрот инро шунида, ҳайрон шуд, зеро худро ҳаким намедонист. Барои фаҳмидани маънии ин сухан, ӯ ба мулоқоти одамони гуногун шоирон, сиёсатмадорон, ҳунармандон рафт ва дарёфт, ки ҳамаи онҳо фикр мекунанд, ки доноянд, дар ҳоле ки дар воқеъ надоранд. Суқрот ба хулосае расид, ки вай аз онҳо донотар аст, зеро ҳадди дониши худро мешиносад ва ба он чизе ки намедонад, даъво надорад.

Дарбор ва оила

Суқрот бо зане бо номи Ксантиппа издивоҷ кард, ки дар таърих ҳамчун зани бадзабонаву саркаш маъруф шудааст. Ривоятҳо мегӯянд, ки Ксантиппа аксар вақт Суқротро сарзаниш мекард ва ӯ бо сабри аҷиб ин ҳамаро таҳаммул мекард. Як рӯз, пас аз он ки Ксантиппа ӯро дашном дод ва об рехт, Суқрот бо ханда гуфт: «Медонам, ки пас аз раъду барқ борон меборад».

Додгоҳ ва марг — ҷазо барои ҳақиқат

Соли 399 то милод, дар синни 70-солагӣ, Суқротро ба додгоҳ кашиданд. Ӯро ба ду гуноҳ айбдор карданд:

1. «Бутону парастӣ накардан ва худоёни нав ҷорӣ кардан» яъне эҳтиром накардани худоёни расмии Афина ва ба хонавода овардани худое нав.

2. «Ҷавононро фасод кардан» яъне бо суханонаш ақли ҷавононро бар зидди арзишҳои анъанавӣ барангехтан.

Дар паси ин айбдоркуниҳо, сабабҳои сиёсӣ низ буданд: шогирдони Суқрот Алкивиад ва Критий дар солҳои пеш ба Афина хиёнат карда буданд ва мардуми шаҳр инро ба дӯши Суқрот меандохтанд.

Дар додгоҳ, Суқрот на танҳо гунаҳгории худро рад кард, балки гуфт, ки барои ин амалаш сазовори мукофот аст бепул хӯрок хӯрдан дар Пританей макони расмии шаҳр. Ин сухан додваронро ба хашм овард ва онҳо Суқротро ба марг маҳкум карданд.

Ҳукм иҷро шуд: Суқрот бо шири шавлон заҳрҳалок гардид. Дар рӯзи охир, ӯ дар зиндон бо шогирдонаш суҳбат кард ва дар бораи ҷовидонӣ ва сарнавишти рӯҳ пас аз марг андеша кард. Ӯ бо оромӣ ҷомро нӯшид ва ба гуфтаи Афлотун, охирин суханони ӯ ин буд: «Критон, мо ба Асклепий худои шифо як хурӯс қарздорем. Онро бипардозед ва фаромӯш накунед».

Мерос — падар ва шоҳиди тағйир

Суқрот пас аз маргаш ба як ривояти бузург табдил ёфт. Шогирдонаш Афлотун ва Ксенофонт осоре дар бораи ӯ навиштанд, ки то имрӯз ҳамчун санади асосии фалсафаи ғарбӣ шинохта мешаванд. Баъд аз марги ӯ, чанд мактаби фалсафӣ таъсис ёфт, ки ҳар яке худро пайрави Суқрот меҳисобиданд: киникҳо Антисфен, киренаикҳо Аристипп ва мактаби Афлотун.

Имрӯз, Суқротро падари фалсафаи ғарбӣ меноманд. Вай аввалин шуда андешаро аз олам ба инсон гардонд. Вай ба мо омӯхт, ки барои зиндагӣ кардан, аввал бояд зиндагиро фаҳмид. Суханони машҳураш: «Зиндагии таҳқиқнашуда арзиши зистан надорад» (The unexamined life is not worth living) то имрӯз ҳамчун шиори асосии фалсафа ва маориф шинохта мешавад.

Чаро «Чеҳраи мондагор»?

Суқрот на танҳо файласуф, балки рамзи ҷасорати андеша ва мубориза барои ҳақиқат аст. Ӯ бо суханони содда, аммо пурқуввати худ нишон дод, ки ҳақиқат тарс надорад. Ӯ ба ҷои таслим шудан ба дурӯғ, маргро интихоб кард. Вай ба инсоният омӯхт, ки бузургтарин ҳикмат дар шинохти ҳадди дониши худ аст. Номи ӯ дар таърих ҳамчун номи инсоне, ки одамонро андешидан омӯхт, то абад боқӣ хоҳад монд.

“Рӯзгор”