10:27:42 20-уми Ноябри 2026 сол

Ҷаҳон дар соли 2026: Рақобати геоиқтисодӣ, таназзули тартиби якқутбӣ ва ҷустуҷӯи мувозинати нав

Дар чанд соли охир муносибатҳои байналмилалӣ ба таври назаррас тағйир ёфтанд. Агар дар давраи баъди фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ дар сиёсати ҷаҳонӣ нақши Иёлоти Муттаҳидаи Амрико бартарӣ дошта бошад, имрӯз чунин тасаввурро дигар наметавон бе қайду шарт қабул кард. Чин ба яке аз марказҳои асосии иқтисодию технологии ҷаҳон табдил ёфтааст, нуфузи кишварҳои рӯ ба рушд меафзояд ва талош доранд дар ташаккули тартиботи нави байналмилалӣ саҳми бештар дошта бошанд.

3 jahon dar soli 2026 212112Дар баробари ин, ихтилофҳои геополитикӣ, ҷангҳои тӯлонӣ, таҳримҳои иқтисодӣ ва мубориза барои бозорҳо, захираҳо ва технологияҳо муҳити муносибатҳои байналмилалиро мураккабтар кардаанд. Ҳатто масъалаҳое, ки пештар бештар ба иқтисод ё тиҷорат тааллуқ доштанд, имрӯз ба масъалаи амнияти миллӣ ва сиёсати хориҷӣ табдил меёбанд.

Форуми Иқтисодии Ҷаҳонӣ (WEF) дар гузориши «Хатарҳои ҷаҳонӣ 2026»-и ин тағйиротро ба таври равшан инъикос мекунад. Дар арзёбии хатарҳое, ки метавонанд дар соли 2026 ба буҳрони ҷаҳонӣ сабаб шаванд, рақобати геоиқтисодӣ дар ҷойи аввал қарор гирифтааст. Низоъҳои мусаллаҳонаи байнидавлатӣ дар ҷойи дуюм, ҳаводиси шадиди табиӣ дар ҷойи сеюм, парокандагии ҷомеа дар ҷойи чорум ва иттилооти бардурӯғ дар ҷойи панҷум қарор доранд.

Рақобати геоиқтисодӣ дар ин ҷо маънои одии рақобати тиҷоратиро надорад. Сухан дар бораи истифодаи имкониятҳои иқтисодӣ барои расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ меравад. Таҳримҳо, маҳдуд кардани содироти технологияҳо, назорати сармоягузорӣ, ҷорӣ кардани монеаҳои тиҷоратӣ ва таъсиррасонӣ ба занҷираҳои таъминот акнун ба абзорҳои муҳими рақобати байни давлатҳо табдил ёфтаанд.

Рақамҳои дигари гузориш низ қобили таваҷҷуҳанд. Нисфи коршиносони пурсидашуда вазъи ҷаҳонро дар ду соли оянда ноором ё тӯфонӣ арзёбӣ кардаанд. Танҳо як фоиз дурнамои оромро интизоранд. Ҳамзамон, 68 фоизи иштирокчиён бар ин назаранд, ки дар даҳсолаи оянда ҷаҳон бештар ба низоми бисёрқутбӣ ё пароканда мегузарад.

Албатта, инҳо натиҷаи пурсиши коршиносонанд, на пешгӯии ҳатмии оянда. Аммо аз онҳо як хулосаи муҳим бармеояд: тартиби пешинаи муносибатҳои байналмилалӣ дигар ба талаботи замон пурра ҷавобгӯ нест ва давлатҳо маҷбуранд мавқеи худро дар шароити нав бознигарӣ кунанд.

Таназзули тартиби якқутбӣ ва болоравии марказҳои нави қудрат

Баъди фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ дар соли 1991 ИМА барои муддати тӯлонӣ ба қудрати бартаридоштаи ҷаҳон табдил ёфт. Ин давраро дар адабиёти муносибатҳои байналмилалӣ аксар вақт давраи якқутбӣ меноманд. Аммо чунин тартиб абадӣ набуд.

Чин бо суръати баланд рушд кард, Ҳиндустон мавқеи иқтисодию сиёсии худро тақвият дод ва як қатор давлатҳои рӯ ба рушд дар бозори ҷаҳонӣ ҷойгоҳи бештар пайдо карданд. Дар ҳамин ҳол, Русия низ кӯшиш дорад нуфузи худро дар фазои пасошӯравӣ ва дигар минтақаҳо нигоҳ дорад.

Омори иқтисодӣ яке аз нишондиҳандаҳои ин тағйирот аст. Мувофиқи маълумоти Хазинаи Байналмилалии Асъор, ҳиссаи ИМА дар маҷмӯи маҳсулоти дохилии ҷаҳон аз рӯи паритети қобилияти харид дар соли 2026 тақрибан 14,56 фоизро ташкил медиҳад.

Дар асоси маълумоти Хазинаи Байналмилалии Асъор, ҳиссаи даҳ кишвари узви BRICS+ дар иқтисоди ҷаҳонӣ бо ҳамин нишондиҳанда дар соли 2025 ба 39,2 фоиз расидааст. Ҳиссаи кишварҳои G7 бошад, 28,3 фоизро ташкил додааст.

Ин тағйиротро набояд танҳо ҳамчун пирӯзии як гурӯҳи кишварҳо бар гурӯҳи дигар фаҳмид. Паритети қобилияти харид ҳаҷми иқтисодҳоро бо назардошти фарқияти нархҳо муқоиса мекунад. Он худ аз худ маънои бартарии низомӣ, молиявӣ ё технологии як гурӯҳро надорад.

Бо вуҷуди ин, тамоюли асосӣ равшан аст: марказҳои рушди иқтисодӣ дигар танҳо дар Ғарб ҷойгир нестанд. Дар чунин шароит, кишварҳои миёна ва хурд низ имконият пайдо мекунанд, ки доираи шарикони худро васеътар карда, аз рақобати марказҳои қудрат барои рушди иқтисоди худ истифода баранд.

Аз ин рӯ, вазъи кунуниро беҳтар аст на фурӯпошии комили низоми якқутбӣ, балки таназзули тартиби пешина ва ҷараёни гузариш ба низоми нави бисёрқутбӣ номем. Ин низом ҳанӯз ташаккули пурра наёфтааст ва то расидан ба мувозинати устувор метавонад бо ихтилофу рақобатҳои зиёд рӯ ба рӯ шавад.

Аврупо низ дар ҷустуҷӯи ҷойгоҳи нави худ

Тағйироти ҷаҳонӣ аз Аврупо ҳам берун намондаанд. Иттиҳоди Аврупо, ки баъди Ҷанги дуюми ҷаҳон ҳамчун намунаи ҳамгироии иқтисодӣ ва таъмини сулҳ ташаккул ёфта буд, имрӯз бо масъалаҳои амниятӣ ва мудофиавӣ бештар сарукор дорад.

Марк Леонард, директори Шӯрои Аврупо оид ба муносибатҳои хориҷӣ, дар гузориши Форуми Иқтисодии Ҷаҳонӣ се тағйироти муҳими Аврупоро ҷудо мекунад.

Аврупо, ба таъбири ӯ, аз лоиҳаи сулҳ ба лоиҳаи амнияту мудофиа ҳаракат мекунад. Масъалаи тақвияти иқтидори мудофиавӣ, кам кардани вобастагӣ аз шарикони беруна ва таъмини амнияти энергетикӣ ба бахшҳои муҳими сиёсати аврупоӣ табдил ёфтанд.

Тағйироти дуюм ба иқтисод марбут аст. Агар дар гузашта бозори озод ва либерализатсияи тиҷорат аз принсипҳои асосии сиёсати Аврупо ба шумор мерафтанд, имрӯз бештар аз коҳиши вобастагиҳо ва гуногунсозии шарикони тиҷоратӣ сухан меравад. Таҷрибаи солҳои охир нишон дод, ки вобастагии аз ҳад зиёд дар соҳаҳои стратегӣ метавонад дар шароити буҳрони сиёсӣ ба мушкили ҷиддӣ табдил ёбад.

Тағйироти сеюм ба сиёсати дохилии кишварҳои аврупоӣ дахл дорад. Ҷараёнҳои популистии баъди либералӣ ва неруҳои нави ростгаро дар Фаронса, Олмон ва Британияи Кабир таъсири бештар пайдо мекунанд. Ин вазъ барои ҳизбҳои суннатӣ ва низоми сиёсии марказгарои Аврупо масъалаҳои нав ба миён овардааст.

Ҳамин тавр, Аврупо ҳамзамон бо ду вазифа рӯ ба рӯст: бояд мавқеи худро дар низоми тағйирёбандаи байналмилалӣ нигоҳ дорад ва дар дохили худ барои мутобиқ шудан ба воқеиятҳои нави сиёсӣ ва иқтисодӣ қарорҳои мувофиқ пайдо кунад.

Низоъҳои минтақавӣ: сулҳ ҳанӯз дур аст

Яке аз хусусиятҳои нигаронкунандаи вазъи ҷаҳонӣ дар соли 2026 идома ёфтани низоъҳои мусаллаҳона ва ба ҳам пайваст шудани манфиатҳои қудратҳои бузург дар минтақаҳои буҳронӣ мебошад. Дар баъзе мавридҳо талошҳои дипломатӣ барои ҳалли низоъҳо идома доранд, аммо воқеият нишон медиҳад, ки расидан ба созишҳои устувор ҳанӯз душвор аст.

Ҷанги Украина намунаи равшани чунин вазъ мебошад. Дар баробари амалиёти ҳарбӣ, ИМА талош дорад миёни Маскав ва Киев барои музокирот замина фароҳам оварад. Рӯзҳои 11–12 ноябри соли 2026 дар Абу-Дабӣ бо миёнаравии ИМА музокироти Русия ва Украина баргузор шуд. Ҷонибҳо дар бораи омодагӣ ба мубодилаи асирони ҳарбӣ ба мувофиқаи пешакӣ расиданд. Аммо дар масъалаҳои асосӣ, аз ҷумла ояндаи қаламравҳои баҳсӣ, ихтилофи мавқеъҳо боқӣ мондааст. Ҳамзамон, амалиёти низомӣ қатъ нашудааст.

Дар Ховари Миёна вазъ боз ҳам печидатар шудааст. Муносибатҳои Эрону Иёлоти Муттаҳида дар моҳи феврали соли 2026 ба марҳилаи бархӯрди мустақими ҳарбӣ ворид гардиданд. Рӯзи 28 феврали соли равон ИМА ва Исроил ба иншооти низомӣ ва ҳастаии Эрон ҳамла карданд. Дар натиҷаи ин зарбаҳо раҳбари олии Эрон Алии Хоманаӣ кушта шуд. Теҳрон дар ҷавоб ба ҳадафҳое дар минтақа, аз ҷумла иншооти марбут ба ҳузури низомии ИМА дар кишварҳои Халиҷи Форс, ҳамлаҳо анҷом дод.

Бо миёнаравии Покистон моҳи апрели соли 2026 оташбас ба даст омад. Моҳи июн ҷонибҳо дар бораи қатъи амалиёти низомӣ ва оғози раванди музокирот ёддошти тафоҳумро имзо карданд. Аммо ихтилофҳо дар масъалаҳои барномаи ҳастаии Эрон, бекор кардани таҳримҳо ва вазъи гулӯгоҳи Ҳурмуз ҳал нашуданд. Созиш дар моҳи август амалан аз кор монд ва баъдан ҳамлаҳои маҳдуди тарафайн аз нав оғоз шуданд.

То нимаи моҳи ноябр вазъ ҳамоно ноустувор боқӣ мемонад. ИМА муҳосираи баҳрии бандарҳои Эронро нигоҳ дошта, Теҳрон бошад, масъалаи назорат бар ҳаракати киштиҳо дар гулӯгоҳи Ҳурмузро яке аз шартҳои асосии музокирот медонад.

Муҳимияти ин низоъ аз доираи муносибатҳои ду кишвар берун меравад. Гулӯгоҳи Ҳурмуз яке аз роҳҳои асосии интиқоли нафту газ дар ҷаҳон аст. Ҳар гуна маҳдудият ё таҳдид ба ҳаракати киштиҳо дар ин масир метавонад ба таъминоти энергетикӣ, нархи нафт ва вазъи бозорҳои ҷаҳонӣ таъсир расонад. Аз ин рӯ, идомаи таниш байни Теҳрон ва Вашингтон барои кишварҳои содиркунандаи энергия ва давлатҳое, ки аз воридоти нафт вобастаанд, низ нигаронкунанда мебошад.

Дар ҳамин минтақа ҷанги Яман низ аз нав авҷ гирифтааст. Ин низоъ, ки соли 2014 бо тасарруфи пойтахт шаҳри Санъо аз ҷониби ҳаракати Ҳусиҳо оғоз ёфт, баъди дахолати низомии эътилофи таҳти раҳбарии Арабистони Саудӣ дар моҳи марти соли 2015 хусусияти минтақавӣ гирифт. Эътилоф ба ҷонибдории ҳукумати эътирофшудаи байналмилалии Яман вориди ҷанг шуд.

Созиши оташбаси бо миёнаравии Созмони Милали Муттаҳид бадастомада дар соли 2022 шиддати амалиёти низомиро ба таври назаррас коҳиш дод, аммо ихтилофҳои сиёсӣ ва масъалаи тақсими қудрат дар кишвар ҳал нашуданд.

Аз миёнаи соли 2026 даргириҳо миёни Ҳусиҳо ва неруҳои ҳукумати Яман, ки аз ҷониби Арабистони Саудӣ пуштибонӣ мешаванд, аз нав шиддат гирифтанд. Рӯзи 5 октябр ҳукумати эътирофшудаи Яман бо дастгирии эътилофи таҳти раҳбарии Риёз амалиёти густурдаеро барои бозпас гирифтани минтақаҳои таҳти назорати Ҳусиҳо оғоз кард. Аммо пешравии онҳо бо муқовимати шадид рӯ ба рӯ шуд. Ҳусиҳо дар чанд минтақаи соҳили Баҳри Сурх мавқеи худро тақвият дода, ҳамзамон ҳамлаҳои мушакӣ ва паҳподиро ба самти Арабистони Саудӣ зиёд карданд.

Рӯзи 13 ноябр низ Ҳусиҳо ба шаҳри Адан ҳамлаи мушакӣ анҷом доданд. Ҳамзамон, рӯзи 15 ноябр неруҳои ҳукуматии пуштибонии Арабистони Саудӣ аз мавқеъҳои худ дар наздикии гулӯгоҳи Бобулмандаб ақибнишинӣ карда, барои таҳкими дифои Адан ва минтақаҳои атрофи он бозҷойгир шуданд.

Аҳамияти ин низоъ аз он иборат аст, ки гулӯгоҳи Бобулмандаб яке аз гузаргоҳҳои муҳими баҳрии ҷаҳон буда, Баҳри Сурхро бо халиҷи Адан ва уқёнуси Ҳинд мепайвандад. Дар як минтақа ду гузаргоҳи муҳими баҳрӣ Ҳурмуз ва Бобулмандаб зери таъсири низоъҳо ва рақобати қудратҳо қарор гирифтаанд. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки буҳрони маҳаллӣ то чӣ андоза метавонад ба иқтисоди ҷаҳонӣ таъсир расонад.

Дахолати кишварҳои хориҷӣ ва рақобати минтақавӣ бошад, ҳалли онро боз ҳам мушкилтар кардааст. Дар натиҷа, аҳолии осоишта аз паёмадҳои асосии ҷанг ранҷ мебарад: кӯчбандии маҷбурӣ, маҳдуд шудани дастрасӣ ба ғизо ва доруворӣ, хароб шудани инфрасохтор ва бад шудани вазъи иқтисодӣ. Бе созиши фарогир миёни неруҳои дохилӣ ва бо назардошти манфиатҳои кишварҳои дахил, хатари идомаи ҷанг боқӣ мемонад.

Дар Осиёи Ҷанубӣ муносибатҳои Ҳиндустон ва Покистон, сарфи назар аз оташбаси моҳи майи соли 2025, ҳамоно осебпазиранд. Ихтилофҳои марбут ба Кашмир ва масъалаҳои амниятӣ боқӣ мондаанд. Дар мавриди Афғонистон ва Покистон вазъ мураккабтар аст. Дар соли 2026 даргириҳои фаромарзӣ ва зарбаҳои ҳавоӣ идома ёфтанд. Ҳатто дар охири моҳи октябр низ дар бораи тирборони минтақаҳои наздисарҳадӣ ва айбдоркуниҳои мутақобилаи ҷонибҳо хабар дода шуд.

Дар Осиёи Ҷанубу Шарқӣ баҳси марзии Таиланд ва Камбоҷа низ ҳалли ниҳоӣ наёфтааст. Оташбаси дуюм, ки баъди даргириҳои охири соли 2025 ба даст омада буд, то ҳол амал мекунад, аммо тарафҳо дар масъалаи марз, минтақаҳои баҳсӣ ва ҳодисаҳои марбут ба онҳо ихтилоф доранд.

Ҳамаи ин воқеаҳо нишон медиҳанд, ки дар ҷаҳони имрӯза низоъҳои минтақавӣ дигар падидаҳои ҷудогона нестанд. Онҳо ба ҳамдигар таъсир мерасонанд, ба роҳҳои тиҷоратӣ ва энергетикӣ хатар эҷод мекунанд ва имкони ҷалби қудратҳои нави хориҷиро зиёд менамоянд.

Ҷануби Ҷаҳонӣ ва ташаббусҳои нави идоракунии ҷаҳон

Дар баробари рақобати қудратҳои анъанавӣ, кишварҳои Осиё, Африқо ва Амрикои Лотинӣ низ мехоҳанд дар масъалаҳои муҳими байналмилалӣ нақши бештар дошта бошанд. Мафҳуми «Ҷануби Ҷаҳонӣ» маҳз ҳамин гурӯҳи васеи давлатҳоро дар назар дорад.

Албатта, ин кишварҳо манфиатҳои ягона надоранд. Масалан, мавқеи Ҳиндустон дар масъалаҳои амниятӣ ва иқтисодӣ метавонад аз мавқеи Бразилия ё Африқои Ҷанубӣ фарқ кунад. Аммо бисёре аз онҳо мехоҳанд, ки дар ташкилотҳои байналмилалӣ, бахусус дар сохторҳои молиявӣ ва иқтисодӣ, намояндагӣ ва имконияти бештар барои таъсиррасонӣ дошта бошанд.

Дар ин замина ташаббуси Идоракунии Ҷаҳонии Чин (Global Governance Initiative), ки 1 сентябри соли 2025 пешниҳод шуд, қобили таваҷҷуҳ аст. Пекин онро ҳамчун пешниҳоди ислоҳи низоми идоракунии ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад.

Ин ташаббус бар панҷ принсип асос ёфтааст: баробарии соҳибихтиёрии давлатҳо, волоияти ҳуқуқи байналмилалӣ, бисёрҷонибагӣ, муносибати инсонмеҳвар ва амалӣ намудани чораҳои воқеӣ.

Чин бар он назар аст, ки кишварҳои рӯ ба рушд бояд дар қабули қарорҳои байналмилалӣ саҳми бештар дошта бошанд ва созмонҳои ҷаҳонӣ ба воқеияти нави иқтисодӣ мутобиқ гарданд. Ин мавқеъро дар заминаи болоравии иқтисоди кишварҳои Осиё ва афзоиши нақши онҳо дар бозори ҷаҳонӣ фаҳмидан мумкин аст.

Вале эълони як ташаббус ҳанӯз маънои натиҷаҳои амалии онро надорад. Ташаббуси Идоракунии Ҷаҳонии Чин низ, мисли дигар пешниҳодҳои стратегии қудратҳои бузург, бояд аз рӯи натиҷаи татбиқаш арзёбӣ шавад: то кадом андоза ба риояи ҳуқуқи байналмилалӣ, тақвияти нақши Созмони Милали Муттаҳид ва иштироки баробари давлатҳо мусоидат мекунад.

Барои кишварҳои хурд ва миёна муҳим аст, ки чунин ташаббусҳоро на танҳо аз рӯи манфиатҳои қудрати пешниҳодкунанда, балки аз рӯи имкониятҳои воқеии онҳо барои ҳифзи соҳибихтиёрӣ, амният ва рушди иқтисодӣ баррасӣ намоянд.

Осиёи Марказӣ: рақобат, имконият ва зарурати ҳамоҳангӣ

Осиёи Марказӣ бо сабаби мавқеи ҷуғрофӣ, захираҳои табиӣ ва ҷойгоҳаш дар роҳҳои тиҷоратии АвруОсиё аҳамияти бештар пайдо мекунад. Дар шароити тағйирёбии занҷираҳои таъминоти ҷаҳонӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави интиқоли мол, минтақа метавонад ҳамчун яке аз пайвандҳои муҳими тиҷорати байни Шарқу Ғарб ва Шимолу Ҷануб амал кунад.

Ин вазъ таваҷҷуҳи Русия, Чин, Туркия, Иттиҳоди Аврупо, ИМА, Эрон, Ҳиндустон, Ҷопон ва Кореяи Ҷанубиро ба минтақа афзоиш медиҳад.

Дар байни ин давлатҳо Чин мавқеи иқтисодии худро махсусан тақвият додааст. Тибқи маълумоти Вазорати тиҷорати Чин, гардиши савдои мол миёни ин кишвар ва панҷ давлати Осиёи Марказӣ дар соли 2025 ба 106,3 миллиард доллар расидааст, ки нисбат ба соли қаблӣ 12 фоиз зиёд мебошад. Мақомоти Чин эълон кардаанд, ки кишвар дар ҳамин сол бори аввал ба бузургтарин шарики тиҷоратии давлатҳои минтақа табдил ёфтааст.

Дар баробари Чин, Русия ҳамчунон яке аз шарикони муҳими минтақа боқӣ мемонад. Муносибатҳои таърихӣ, робитаҳои иқтисодӣ, муҳоҷират ва ҳамкории амниятӣ ба он аҳамияти махсус медиҳанд. Туркия низ тавассути робитаҳои тиҷоратӣ, инфрасохторӣ ва фарҳангӣ мавқеи худро васеъ мекунад. Иттиҳоди Аврупо ва ИМА бошанд, ба рушди роҳҳои нақлиётӣ, сармоягузорӣ, энергетика ва ҳамкории технологӣ таваҷҷуҳ доранд.

Таҳқиқоти Институти тадқиқоти мудофиаи Шветсия, ки моҳи майи соли 2026 бо номи «Ташаккули Осиёи Марказии нав: чӣ гуна Қазоқистон ва Ӯзбекистон дар шароити фишори бисёрқутбӣ тартиби минтақавиро ташаккул медиҳанд» нашр шудааст, ба сиёсати хориҷии Қазоқистон ва Ӯзбекистон бахшида шудааст. Дар он нишон дода мешавад, ки ин ду кишвар кӯшиш мекунанд муносибатҳои худро бо марказҳои асосии қудрат гуногунсозӣ намуда, ҳамзамон мустақилияти қароргирии худро нигоҳ доранд. Кишварҳои минтақа торафт бештар дарк мекунанд, ки ҳамкории байниҳамдигарӣ метавонад имконияти онҳоро дар музокирот бо шарикони бузург васеъ кунад.

Дар ин ҷо масъала танҳо рақобати Русия ва Чин барои нуфуз нест. Барои давлатҳои минтақа муҳимтар аз он истифодаи оқилонаи имкониятҳои ҳамкорӣ, рушди роҳҳои нақлиётӣ, тавсеаи бозорҳо, ҷалби сармоя ва ҳалли мушкилоти муштараки обу энергетика мебошад.

Агар кишварҳои Осиёи Марказӣ танҳо аз рақобати қудратҳои беруна сухан гӯянд, вале имкониятҳои ҳамкории дохилиминтақавиро пурра истифода набаранд, як қисми муҳими имконоти рушди худро аз даст медиҳанд.

Тоҷикистон ва ҷаҳон

Барои Тоҷикистон ҳамаи ин тағйирот аҳамияти бевосита доранд. Кишвар дар минтақае ҷойгир аст, ки манфиатҳои чандин маркази бузурги сиёсӣ ва иқтисодӣ бо ҳам рӯ ба рӯ мешаванд. Аз ин рӯ, нигоҳ доштани муносибатҳои мутавозин бо шарикони гуногун барои Душанбе аҳамияти стратегӣ дорад.

Консепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбурди сиёсати мустақили гуногунсамтро яке аз принсипҳои асосии фаъолияти байналмилалии кишвар муайян кардааст. Дар ин санад ҳамчунин ба воқеъбинӣ, прагматизм, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ ва рушди муносибатҳои мутақобилан судманд бо давлатҳои ҷаҳон таъкид мешавад.

Интихоби чунин равиш барои Тоҷикистон фаҳмост. Аз як тараф, кишвар бо ҳамсоягон ва шарикони анъанавӣ робитаҳои амиқи иқтисодию амниятӣ дорад; аз тарафи дигар, барои рушд ба сармоя, технология ва бозорҳои нав ниёз дорад, яъне васеъ кардани доираи имкониятҳо мебошад.

Масалан, мувофиқи маълумоти Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, гардиши савдои хориҷии кишвар дар нӯҳ моҳи аввали соли 2026 ба 10 миллиарду 652,4 миллион доллар расидааст. Тоҷикистон дар ин давра бо 129 кишвар муносибатҳои тиҷоратӣ доштааст. Ҳиссаи кишварҳои берун аз ИДМ 61,3 фоизи гардиши умумии савдоро ташкил додааст.

Ин рақамҳо аз фарогирии робитаҳои тиҷоратии Тоҷикистон шаҳодат медиҳанд. Аммо дар баробари он як масъалаи ҷиддӣ низ ба назар мерасад: касри савдои хориҷӣ дар ҳамин давра ба 6 миллиарду 313,4 миллион доллар расидааст.

Ин маънои онро дорад, ки васеъ шудани робитаҳои хориҷӣ худ аз худ мушкили иқтисоди кишварро ҳал намекунад. То замоне ки имкониятҳои истеҳсолӣ кам буда, воридот аз содирот ба таври назаррас бештар аст, иқтисоди миллӣ ба тағйироти бозорҳои беруна осебпазир боқӣ мемонад.

Масъалаи муҳоҷирати меҳнатӣ низ ба ҳамин масъала пайванд дорад. Бонки Ҷаҳонӣ ҳиссаи интиқоли маблағҳои муҳоҷиронро дар иқтисоди Тоҷикистон дар соли 2025 тақрибан 46 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ арзёбӣ кардааст. Ин нишондиҳанда хеле баланд буда, нишон медиҳад, ки даромади миллионҳо хонавода ба вазъи бозорҳои меҳнатии кишварҳои хориҷӣ вобаста аст.

Созмони байналмилалии муҳоҷират дар гузориши нимсолаи аввали соли 2025 хабар додааст, ки шумораи муҳоҷирони меҳнатии тоҷик, тибқи нишондиҳандаи истифодашуда дар гузориш, аз тақрибан 978 ҳазор нафар дар ҳамин давраи соли 2024 то 825 ҳазор нафар коҳиш ёфтааст. Русия ҳамчунон самти асосии муҳоҷирати меҳнатии шаҳрвандони Тоҷикистон боқӣ мондааст.

Аз ин рӯ, рушди саноат, коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, таъсиси корхонаҳои истеҳсолӣ, ҷалби сармоягузорӣ ва омода кардани мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи бозори меҳнат бояд дар маркази сиёсати иқтисодӣ қарор гиранд. Ҳадаф набояд танҳо кам кардани шумораи муҳоҷирон бошад. Муҳим он аст, ки шаҳрвандон имконияти интихоби кору зиндагии муносибро дар дохили кишвар низ дошта бошанд.

Тоҷикистон ва Русия

Дар ин раванд ҷойгоҳи Русияро дар муносибатҳои хориҷии Тоҷикистон бояд воқеъбинона арзёбӣ кард. Русия барои Тоҷикистон танҳо яке аз бозигарони геополитикӣ нест. Ин кишвар шарики муҳими тиҷоратӣ, ҳамкори амниятӣ ва самти асосии муҳоҷирати меҳнатӣ мебошад.

Мувофиқи маълумоти Вазорати рушди иқтисод ва савдои Тоҷикистон, гардиши савдои хориҷӣ миёни ду кишвар дар соли 2025 ба 2 миллиарду 472,5 миллион доллар расидааст, ки нисбат ба соли 2024 24,8 фоиз зиёд мебошад. Ин тамоюл дар соли 2026 низ идома ёфтааст: дар ҳашт моҳи аввал гардиши мол ба 1 миллиарду 676,5 миллион доллар расида, нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 16,4 фоиз афзоиш ёфтааст.

Ин рақамҳо худ нишон медиҳанд, ки Русия дар иқтисодиёти Тоҷикистон ҷойгоҳи назаррас дорад. Ҳамкории ду кишвар дар соҳаҳои саноат, энергетика, кишоварзӣ ва амният низ аз самтҳои муҳими муносибатҳои дуҷониба ба шумор меравад.

Масъалаи муҳоҷирони тоҷик дар Русия бошад, танҳо масъалаи омори муҳоҷират нест. Даромади онҳо ба буҷаи оилаҳо, талаботи дохилӣ ва вазъи иҷтимоии кишвар таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, ҳимояи ҳуқуқи шаҳрвандони Тоҷикистон, фароҳам овардани шароити муносиб барои кору зиндагии онҳо ва ҳалли мушкилоти марбут ба ҳуҷҷатгузорӣ бояд яке аз самтҳои доимии ҳамкории дуҷониба бошад.

Ҳамзамон, як нуқтаро бояд донем, ки нигоҳ доштани шарикии наздик бо Русия ва густариши муносибатҳо бо дигар давлатҳо ба ҳам мухолиф нестанд. Тоҷикистон метавонад робитаҳои анъанавии худро бо Маскав нигоҳ дошта, дар баробари ин ҳамкориро бо Пекин, кишварҳои Осиёи Марказӣ, Туркия, Эрон, Ҳиндустон, Иттиҳоди Аврупо, ИМА, Ҷопон ва Кореяи Ҷанубӣ васеъ намояд.

Мувозинат маънои аз шарики мавҷуда дур шудан ё ба тарафи дигар гузаштанро надорад. Он пеш аз ҳама қобилияти муайян кардани манфиатҳои миллӣ ва рушди муносибатҳо бо кишварҳои гуногун дар асоси эҳтироми мутақобилро дар назар дорад.

Манфиатҳои миллӣ бояд ҳифз шаванд

Ҷаҳони соли 2026 ҳанӯз аз рақобати қудратҳо, ихтилофҳои геополитикӣ ва номуайянии иқтисодӣ раҳо нашудааст. Тартиби якқутбие, ки баъди фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ шакл гирифта буд, тадриҷан тағйир меёбад, вале низоми нави бисёрқутбӣ ҳанӯз ба мувозинати устувор нарасидааст.

Барои Тоҷикистон ин вазъ ҳам хатар дорад ва ҳам имконият. Ин имкониятҳо танҳо дар сурате истифода кардан мумкин аст, ки сиёсати хориҷии кишвар ба иқтидори воқеии иқтисоди миллӣ такя кунад. Дипломатияи фаъол муҳим аст, вале он ҷойи истеҳсолот, технология, бозори меҳнати рушдёфта ва содироти рақобатпазирро гирифта наметавонад.

Масъалаи асосӣ барои Тоҷикистон пайдо кардани роҳест, ки истиқлолият, амнияти миллӣ ва манфиатҳои иқтисодии кишвар ҳифз шаванд. Барои расидан ба ин ҳадаф ҳамкории мутавозин бо ҳама давлатҳо бояд бо ислоҳоти дохилӣ, истифодаи оқилонаи захираҳо ва рушди иқтисоди миллӣ ҳамқадам бошад.

Зеро дар ҷаҳоне, ки қоидаҳои пешина дигар мисли гузашта амал намекунанд, мавқеи давлатро на танҳо дӯстону шариконаш, балки пеш аз ҳама тавоноии худи он муайян мекунад.

Субҳиддин Султон,“Рӯзгор”

 

Назари Шумо

Security code
навсозӣ