Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ. Падари шеъри тоҷику форс ва сардафтари адабиёти ҷаҳонӣ

22 сентябр дар Тоҷикистон ҳамчун Рӯзи Рӯдакӣ таҷлил мешавад, рӯзе, ки ба бузургдошти шоири тавоно, қофиласолор ва бунёдгузори адабиёти тоҷик Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ бахшида шудааст. Ин ҷашн аз соли 2002 бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон расман эълон гардидааст. Таҷлили Рӯзи Устод Рӯдакӣ башоратгари ифтихор аз фарзанди бузурги миллати тоҷик мебошад.

Аз деҳаи Панҷрӯд то дарбори Сомониён

Абуабдуллоҳи Ҷаъфар ибни Муҳаммади Рӯдакӣ соли 858 дар деҳаи Панҷрӯд (Рӯдак) ноҳияи Панҷакенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба дунё омадааст. Баъзе манбаъҳо санаи таваллуди ӯро тақрибан соли 860 низ зикр кардаанд. Зодгоҳи ӯро муҳаққиқон бо истинод ба асноди таърихӣ ва тадқиқоти устод Садриддин Айнӣ дақиқ муайян кардаанд.

Рӯдакӣ таҳсилоти худро дар яке аз мадрасаҳои Самарқанд гирифта, сипас ба дарбори Сомониён дар Бухоро даъват шудааст. Ӯ дар тӯли чанд даҳсола сарвари шоирони дарбор буд ва аз эҳтироми хоссаи амир Насри II Сомонӣ баҳравар гардид. Рӯдакӣ дар шеъри худ ифтихори хидмати худро дар дарбори Сомониён чунин баён кардааст:

Ман бандаи он подшоҳам, ки ҳангоми хизмат,

Аз Сомониён ҷуз ба ӯ хизмат накардам.

Рӯдакӣ — асосгузори шеъри классикии тоҷику форс

Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ нахустин шоири машҳури тоҷик ва сардафтари адабиёти тоҷику форс аст. Ӯ аввалин шоири соҳибдевон дар таърихи адабиёти тоҷику форс буда, осори вай як миллиону сесад ҳазор байт гуфта шудааст. Дар ҳоли ҳозир беш аз ҳазор байт аз Рӯдакӣ ба ёдгор монда, ки маҷмуае аз қасида, маснавӣ, қитъа ва рубоиро дар бар мегирад.

Рӯдакӣ дар осори худ мавзӯъҳои гуногунро фаро гирифтааст: ситоиши ватану ватандӯстӣ, илму донишандӯзӣ, хираду хирадварзӣ, тараннуми арзишҳои миллию фарҳангӣ, гиромидошти мақому манзалати инсон, башарпарастӣ, ғанимат шумурдани умр ва тарғиби шодию шодзистӣ. Ӯ на танҳо асосгузори шеъри тоҷикӣ, балки мубаллиғи бузурги миллӣ, озодандешӣ, ҳаётдӯстӣ ва арзишҳои дунявӣ дар адабиёти классикӣ ба шумор меравад.

Сабки шеъри Рӯдакӣ — сода, равон ва пурҳикмат

Сабки шеъри Рӯдакӣ сабки маъруфи хуросонӣ буда, забони шеъраш содаву равон ва ширину рангин аст. Ӯ бо омезиши дастовардҳои шеъри классикии арабӣ бо анъанаи мусиқии қадимии эронӣ, асосҳои услуби миллии шеърро гузоштааст, ки баъдан бо номи «услуби хуросонӣ» маъруф гардид. Ашъори ӯ аз ҳар гуна сохтакорӣ орӣ буда, дар онҳо ҳикмат, таҷрибаи рӯзгор ва санъати олии шеърӣ ба чашм мерасад.

Ин байтҳои машҳури Рӯдакӣ то имрӯз дар дили мардум зиндаанд:

Ин ҷаҳонро нигар ба чашми хирад,

Не бад-он чашм, к-андар ӯ нигарӣ,

Ҳамчу дарёст в-аз накӯкорӣ,

Киштие соз, то бад-он гузарӣ.

ххх

Дониш андар дил чароғи равшан аст.

ххх

Бирав, зи таҷрибаи рӯзгор баҳра бигир.

ххх

Гар дасти фитодае бигирӣ, мардӣ.

«Калила ва Димна» — шоҳкори адабии Рӯдакӣ

Яке аз осори машҳури Рӯдакӣ «Калила ва Димна» аст, ки Муҳаммад Балъамӣ онро аз арабӣ ба тоҷикӣ-форсӣ баргардон карда, Рӯдакӣ онро ба риштаи назм даровардааст. Ҳамчунин, Рӯдакӣ ҳафт маснавӣ сурудааст, ки дар байни онҳо «Калила ва Димна» ва «Синбоднома» ҳам ҳастанд.

Марг ва мерос — аз дарбор то оромгоҳи абадӣ

Дар охири умр, пас аз ихроҷ аз дарбор, Рӯдакӣ ба деҳаи зодгоҳи худ баргашта, дар соли 941 аз олам гузаштааст.

Соли 1956 аз рӯйи тадқиқотҳои устод Садриддин Айнӣ бо роҳбарии профессор М.М. Герасимов ковишҳои махсуси илмӣ гузаронида шуда, қабри устод Рӯдакӣ пайдо гардид. М.М. Герасимов аз рӯйи косаи сари шоир симо ва пайкари вайро ба вуҷуд овард. Соли 1958 дар ҷои оромгоҳи ӯ мақбара бино ёфт.

Рӯзи Рӯдакӣ — иди мероси адабӣ ва фарҳангӣ

22 сентябр дар Тоҷикистон на танҳо иди бузургдошти сардафтари адабиёти оламгири тоҷику форс, балки иди мероси адабию илмӣ, фаннӣ ва фарҳангӣ мебошад. Ҳамасола дар ин рӯз дар тамоми муассисаҳои таълимӣ ва илмии кишвар чорабиниҳои гуногун аз ҳамоишҳо ва озмунҳо то хониши ашъори Рӯдакӣ баргузор мегарданд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Симпозиуми байналмилалӣ ба муносибати 1150-солагии Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ таъкид намуданд: «Барои мо тоҷикон ифтихори бузург аст, ки бо қарори ЮНЕСКО ҷомеаи фарҳангии ҷаҳон 1150-солагии фарзанди арҷманди халқи тоҷик устод Абӯабдуллоҳи Рӯдакиро таҷлил менамояд. Замоне, ки Рӯдакӣ қадам ба арсаи ҳастӣ ниҳод, аз давраҳои дурахшони таърихи халқи тоҷик мебошад. Рӯдакӣ сулҳу накӯкорӣ, дӯстӣ ва рафоқатро барои зиндагии одамон эҳтиёҷи табиӣ мешуморад».

Чаро «Чеҳраи мондагор»?

Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ на танҳо шоир, балки рамзи ҳувияти миллии халқи тоҷик ва поягузори забони адабии тоҷикӣ аст. Ӯ бо осори мондагори худ ба забону адаби мо умри ҷовидона бахшидааст. Панду андарзҳои Рӯдакӣ, ки аз фалсафаи ҳаёт сарчашма мегиранд, дурдонаҳои тобноки ганҷинаи ҳикмати халқи тоҷикро ташкил медиҳанд ва аз имтиҳони таърих гузашта, чун ҳикмати рӯзгорон боқӣ мондаанд.

Рӯдакӣ ба мо омӯхт, ки дониш чароғи равшани дил аст ва бояд зиндагиро бо чашми хирад нигоҳ кард. Номи ӯ дар таърихи адабиёти ҷаҳон ҳамчун номи «Одамушшуаро» падари шеър то абад боқӣ хоҳад монд.

Рӯзи Рӯдакӣ муборак бошад, дустони азиз!

“Рӯзгор”