Фёдор Михайлович Достоевский: Рӯҳшиноси амиқтарини башар

Чеҳраҳои мондагор

Дар адабиёти ҷаҳон нависандагоне ҳастанд, ки дар бораи муҳаббат ва хушбахтӣ навиштаанд, нависандагоне, ки дар бораи табиат ва зебоӣ навиштаанд. Аммо каме ҳастанд онҳое, ки ба умқи ториктарин гӯшаҳои рӯҳи инсон ворид шуда, дард, азият, гуноҳ ва наҷоти рӯҳро бо чунин дақиқии беамсак тасвир кардаанд.

Яке аз чунин бузургон Фёдор Михайлович Достоевский нависандаи бузурги рус, мутафаккир ва файласуф аст, ки осораш то имрӯз ҳамчун умқтарин таҳлилҳои равоншиносии инсонӣ шинохта мешаванд. Ӯро бисёр мунаққидон ва олимон «рӯҳшиноси амиқтарини таърихи адабиёт» меноманд.

Солҳои аввал — аз Маскав то Санкт-Петербург

Фёдор Михайлович Достоевский 11 ноябри соли 1821, 30 октябр ба тақвими кӯҳна дар шаҳри Маскав ба дунё омад. Падараш Михаил Андреевич Достоевский пизишки ҳарбӣ буд ва дар беморхонаи Марьинск кор мекард. Модараш Мария Фёдоровна аз оилаи тоҷирони муваффақ буд. Хонаводаи Достоевский ғайр аз Фёдор ҳафт фарзанди дигар доштанд. Фёдор дуввумин фарзанд буд.

Аз кӯдакӣ, Фёдор Достоевский ба адабиёт ва шеър шавқи бузург дошт. Вай бо адабиёти русӣ ва хориҷӣ шинос шуд ва дар синни ҷавонӣ ба навиштани асарҳои аввалини худ шурӯъ кард. Соли 1837, пас аз марги модараш, вай ва бародараш Михаил ба Санкт-Петербург рафтанд, то дар мактаби муҳандисии ҳарбӣ таҳсил кунанд. Фёдор Достоевский дар ин мактаб ба адабиёт ва фалсафа бештар майл дошт ва пас аз хатм, соли 1843, ба кор дар шӯъбаи муҳандисии Вазорати ҷанг шурӯъ кард.

«Беҳтарин вақт» — аввалин муваффақият

Соли 1845, Достоевский романи нахустини худ «Одамони бечора» (Бедные люди)-ро навишт. Ин асар дар адабиёти русӣ инқилоби воқеӣ буд. Достоевский дар он зиндагии фақиронаи шармгинонаи мансабдорони хурдро бо ҳама дарду ранҷаш тасвир кард. Романи ӯ баҳои баланд гирифт ва ӯро бо худи Гогол муқоиса карданд. Вале муваффақияти навбатии ӯ дертар пас аз бозгашт аз сибир ва таҷрибаҳои сахти ҳаёт ба даст омад.

Сибир — озмоиши сахттарин

Соли 1849, Достоевский барои иштирок дар ҷамъияти махфии «Петрашевский» дастгир шуд. Ӯро ба марг маҳкум карданд, вале дар лаҳзаи охир, ҳукм ба чаҳор сол маҳкумият дар Сибир ва сипас хидмати ҳарбӣ табдил ёфт. Ин таҷрибаи сахт зиндагӣ дар байни ҷинояткорон, гуруснагӣ ва сармои шадиди сибирӣ тамоми рӯҳи ӯро тағйир дод. Достоевский дар ин солҳо бо амиқтарин паҳлӯҳои рӯҳи инсон ва табиати бадӣ ва некӣ шинос шуд. Ин таҷрибаҳо дар асарҳои баъдии ӯ махсусан дар «Ёддоштҳо аз хонаи мурдагон» ба таври равшан инъикос ёфтаанд.

Эҷодиёти пурсамар — солҳои охир

Пас аз бозгашт аз Сибир ва хидмати ҳарбӣ, Достоевский ба Санкт-Петербург баргашт ва ба навиштани беҳтарин асарҳои худ шурӯъ кард. Ин солҳо давраи эҷодиёти пурсамари ӯ буд. Вай дар ин давра романҳои безаволе навишт, ки дар таърихи адабиёт ҷойгоҳи вижа доранд:

- «Ҷиноят ва ҷазо» (1866) романи машҳуре, ки дар он донишҷӯи фақир Расколников ба хулосае мерасад, ки барои одамони бузург қонунҳои маъмулӣ вуҷуд надоранд, вале ин фикр ӯро ба ҷиноят ва азобҳои рӯҳӣ мерасонад.

- «Бехирад» (Идиот) (1868) романи шоҳзода Мишкин, инсони поки рӯҳ, ки дар ҷаҳони бераҳм ва пулпараст наметавонад зиндагӣ кунад.

- «Шайтонҳо» (Бесы) (1872) романи сиёсӣ дар бораи терроризм ва инқилоби беасос.

- «Бародарони Карамазов» (1880) охирин ва бузургтарин романи ӯ, ки дар он масъалаҳои имони динӣ, озодии инсон ва муборизаи некӣ ва бадиро баррасӣ кардааст.

Фалсафа ва андешаҳои Достоевский

Достоевский на танҳо нависанда, балки мутафаккири амиқ буд. Ӯ дар асарҳояш саволҳои бузурги инсонӣ мавҷудияти Худо, озодии интихоб, ахлоқ, ҷазо ва наҷоти рӯҳро ба миён гузошт. Вай ба инсоният омӯхт, ки ҳатто дар ториктарин лаҳзаҳо, имкони наҷот ва қиёмат вуҷуд дорад. Фалсафаи ӯ ба бисёре аз мутафаккирони баъдӣ, аз Фридрих Ницше то Алберт Камю ва Жан-Пол Сартр, таъсири бузург расонд.

Солҳои охир ва мерос

Достоевский 9 феврали соли 1881 дар Санкт-Петербург даргузашт. Дар маросими дафни ӯ ҳазорон нафар ширкат карданд. Ӯ дар гӯристони Тихвини Санкт-Петербург дафн шуд.

Имрӯз, Достоевский ҳамчун яке аз бузургтарин нависандагони ҷаҳон шинохта мешавад. Осори ӯ ба зиёда аз 170 забон тарҷума шудаанд ва дар саросари ҷаҳон хонда мешаванд. Романҳои ӯ дар донишгоҳҳои ҷаҳон ҳамчун намунаи беҳтарини таҳлили равоншиносӣ ва фалсафаи ахлоқӣ таълим дода мешаванд.

Чаро «Чеҳраи мондагор»?

Фёдор Михайлович Достоевский дар адабиёти ҷаҳон ҷойгоҳе дорад, ки ҳеҷ кас ба он нарасидааст. Ӯ ба умқи рӯҳи инсон ворид шуд ва нишон дод, ки дар ҳар як инсон ҳатто дар бадтарин ҷинояткор нури наҷот ва имкони тағйир вуҷуд дорад. Асарҳои ӯ, махсусан «Бародарони Карамазов» ва «Ҷиноят ва ҷазо», то имрӯз ҳамчун рамзи кӯшиши бепоёни инсон барои дарёфти маънии зиндагӣ ва мубориза бо торикии рӯҳ шинохта мешаванд. Ӯ ба мо омӯхт, ки «зебоӣ ҷаҳонро наҷот медиҳад» ва ҳар як инсон сазовори муҳаббат ва бахшиш аст.

“Рӯзгор”