Масъалаи хат ва таҳаввули таърихии забони тоҷикӣ дар муқоиса бо форсии Эрон ва дарии Афғонистон

АННОТАТСИЯ

Дар мақола таърихи тағйири хат дар Тоҷикистон, далелҳои тарафдорону мухолифони нигоҳдорӣ ё тағйири хати амалкунанда ва муносибати таърихию сохтории тоҷикии Тоҷикистон, форсии Эрон ва дарии Афғонистон баррасӣ мешаванд. Таваҷҷуҳи махсус ба фарқиятҳои фонетикӣ, сохтори феъл, ифодаи давомнокии амал, шаклҳои эҳтимолӣ ва ғайримушоҳидавӣ, инчунин таъсири хат ба дастрасӣ ба мероси хаттӣ дода шудааст.

Мақола бар он асос мегирад, ки баҳси хатро бояд аз масъалаи таснифи забонҳо ҷудо кард: тағйири алифбо худ аз худ сохтори забонро дигар намекунад, аммо ба маориф, хондани матнҳои меросӣ ва иртиботи фарҳангӣ таъсир мерасонад. Дар мақола омори саводнокии давраи шӯравӣ бо шарҳи маҳдудиятҳои тафсири сабабию натиҷавӣ оварда шуда, пешниҳоди омӯзиши тадриҷӣ ва ихтиёрии хати форсӣ дар баробари нигоҳ доштани саводнокӣ бо хати криллӣ пешниҳод мешавад.

Калидвожаҳо: забони тоҷикӣ, форсии Эрон, дарии Афғонистон, хати форсӣ, хати криллӣ, фонетика, морфология, сиғаи эҳтимолӣ, саводнокӣ, сиёсати забонӣ.

МУҚАДДИМА

Масъалаи хат ва имлои забони тоҷикӣ яке аз масъалаҳои муҳими таърихӣ, фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва сиёсӣ дар Тоҷикистон дар садаи XX ва асри XXI мебошад. Ин масъала на танҳо ба интихоби воситаи хаттӣ, балки ба ҳифзи мероси адабӣ, ташаккули ҳувияти миллӣ, рушди маориф ва муносибатҳои фарҳангӣ бо дигар ҷомеаҳои форсизабон алоқаманд аст.

Ҳангоми таҳқиқи ин масъала бояд байни се мафҳум забон, меъёри адабӣ ва хат фарқ гузошта шавад. Забон метавонад бо истифода аз хатҳои гуногун инкишоф ёбад; иваз шудани хат худ аз худ маънои дигар шудани сохтори забонро надорад. Ҳамчунин, истифодаи як хат ҳатман маънои яксон будани талаффуз, луғат ва меъёрҳои грамматикиро ифода намекунад [1; 2; 3].

Ҳадафи мақола баррасии марҳилаҳои асосии тағйири хат дар Тоҷикистон, таҳлили хусусиятҳои сохтории забони тоҷикӣ дар муқоиса бо форсии Эрон ва дарии Афғонистон, инчунин арзёбии далелҳои ҷонибдорону мухолифони тағйири хат мебошад. Вазифаҳои таҳқиқ аз шарҳи таърихи хат, муқоисаи баъзе вижагиҳои фонетикӣ ва грамматикӣ, таҳлили масъалаҳои баҳснок ва пешниҳоди роҳҳои эҳтимолии рушди сиёсати хат иборатанд.

Аз ҷиҳати методологӣ, мақола ба муқоисаи адабиёти илмӣ, тавсифи грамматикӣ, таҳлили таърихӣ ва баррасии санадҳои меъёрӣ такя мекунад. Азбаски тамоми лаҳҷаҳо ва навъҳои маҳаллии форсӣ, дарӣ ва тоҷикӣ дар доираи як мақола пурра фаро гирифта намешаванд, хулосаҳо асосан ба забони адабии тоҷикӣ ва маълумоти муқоисавии дастрас такя доранд.

1. ЗАМИНАИ ТАЪРИХӢ: ТАҲАВВУЛИ ХАТТИ ТОҶИКӢ

1.1. Хати арабиасоси форсӣ

Пеш аз ислоҳоти хаттии садаи XX забони форсӣ-тоҷикӣ дар Осиёи Марказӣ асосан бо хати арабиасоси форсӣ навишта мешуд. Қисми бузурги мероси адабӣ ва илмии гузашта, аз ҷумла осори Рӯдакӣ, Фирдавсӣ ва дигар адибони форсизабон, тавассути анъанаи дастнависӣ ва нашри ҳамин хат ба наслҳои баъдӣ расидааст [1; 6].

Анъанаи адабии форсӣ дар Эрон, Афғонистон ва Осиёи Марказӣ решаҳои муштарак дошт. Бо вуҷуди ин, наздикии забони адабии хаттӣ набояд бо яксон будани ҳамаи навъҳои гуфторӣ баробар дониста шавад. Дар минтақаҳои гуногун хусусиятҳои талаффузӣ, луғавӣ ва грамматикӣ инкишоф ёфта буданд, ҳатто дар давраҳое, ки анъанаи хаттии муштарак идома дошт [1; 2].

1.2. Гузариш ба хати лотинӣ

Дар солҳои 1920 сиёсати хаттии забони тоҷикӣ ба марҳилаи нави рушд ворид гардид. Дар доираи ислоҳоти забонӣ ва таълимии давраи шӯравӣ хати арабиасоси форсӣ тадриҷан бо хати лотинӣ иваз карда шуд. Ин раванд бо дигаргуниҳои сиёсӣ, таъсиси муассисаҳои нави таълимӣ ва ташаккули меъёри адабии муосири тоҷикӣ алоқаманд буд [1; 6].

Манбаъҳо санаҳои оғоз ва татбиқи ислоҳотро бо тарзҳои каме гуногун нишон медиҳанд: гузариш дар охири солҳои 1920 амалӣ шуд ва хати лотинӣ то солҳои 1939–1940 истифода гардид. Ин фарқият эҳтимолан ба марҳилаҳои таҳия, тасдиқи расмӣ ва истифодаи амалии алифбо вобаста аст [1; 5; 6]. Аз ин рӯ, дар шарҳи таърихӣ муносибтар аст, ки ин давра ҳамчун раванди марҳилавӣ тавсиф шавад, на ҳамчун тағйироте, ки дар як рӯзи муайян ба анҷом расидааст.

1.3. Ҷорӣ шудани хати криллӣ ва саводнокӣ

Дар солҳои 1939–1940 низоми хаттии тоҷикӣ аз лотинӣ ба криллӣ гузаронида шуд. Минбаъд хати криллӣ дар маориф, матбуот, нашри китоб ва фаъолияти расмӣ мавқеи асосӣ пайдо кард [1; 6]. Арзёбии ин тағйирот бояд бо назардошти рушди ҳамзамони низоми маориф сурат гирад.

Мувофиқи маълумоти Ҳабиб Борҷиён дар мақолаи «Education In Tajikistan», маъракаи давлатии саводомӯзӣ дар Тоҷикистон соли 1925 оғоз ёфта буд. Дар охири ҳамон сол 47 мактаби калонсолон ташкил шуда, баъд аз панҷ сол шумораи онҳо ба 1 111 расид; дар соли 1936 иштирок дар дарсҳои саводомӯзӣ ба 296 000 нафар расида буд. Ҳамон манбаъ сатҳи гузоришшудаи саводнокиро барои гурӯҳи синнии 9–49-сола дар соли 1926 баробар ба 3,8 фоиз ва дар соли 1939 — 82,8 фоиз нишон медиҳад; нишондиҳандаҳо барои мардон 87,4 ва барои занон 77,5 фоиз будаанд [5].

Ин рақамҳо пешрафти назарраси саводомӯзиро дар давраи мазкур инъикос мекунанд, аммо набояд ҳамчун далели он тафсир шаванд, ки иваз кардани алифбо ягона сабаби афзоиши саводнокӣ буд. Ташкили мактабҳои нав, ҷалби омӯзгорон, маъракаҳои давлатии таълимӣ ва дигар дигаргуниҳои иҷтимоӣ низ дар ин раванд нақши муҳим доштанд. Ҳамзамон, иваз шудани алифбо барои наслҳое, ки танҳо яке аз низомҳои хаттиро медонистанд, монеаи хондани мустақими матнҳои пешинаро ба вуҷуд овард [5; 6].

2. БАҲСИ ХАТ: ДАЛЕЛҲОИ ТАРАФДОРОНУ МУХОЛИФОН

2.1. Далелҳои тарафдорони омӯзиш ё густариши хати форсӣ

Тарафдорони омӯзиш ё густариши хати форсӣ онро воситаи барқарор намудани дастрасии мустақим ба мероси хаттии гузашта мешуморанд. Донистани ин хат имкон медиҳад, ки хонандагон дастнависҳо, китобҳои классикӣ ва нашрияҳои форсии Эрону Афғонистонро бевосита мутолиа кунанд [1; 6].

Далели дигар ба густариши робитаҳои фарҳангӣ ва илмӣ марбут аст. Донистани хати форсӣ метавонад мубодилаи китоб, омӯзиши матнҳои таърихӣ ва ҳамкории донишгоҳҳою пажӯҳишгоҳҳоро осон намояд. Бо вуҷуди ин, фаҳмиши матн танҳо аз хат вобаста нест: донистани луғат, имло, услуб ва хусусиятҳои грамматикии навъи дахлдор низ зарур мебошад.

2.2. Далелҳои тарафдорони нигоҳ доштани хати криллӣ

Ҷонибдорони нигоҳ доштани хати криллӣ бештар ба омилҳои амалӣ такя мекунанд. Ин хат дар низоми маориф, идоракунӣ, матбуот ва фаъолияти нашриётӣ ҷойгоҳи устувор дорад. Тағйири саросарии он хароҷоти назаррасро барои таҳияи китобҳои нав, бозомӯзии омӯзгорон, мутобиқсозии ҳуҷҷатҳои расмӣ ва технологияҳои рақамӣ талаб мекард.

Чунин гузариш метавонад барои насли калонсол ва гурӯҳҳое, ки танҳо хати амалкунандаро хуб медонанд, мушкилоти хондану навиштанро ба вуҷуд орад. Аммо андозаи воқеии хароҷот ва паёмадҳои иҷтимоии он бояд тавассути таҳқиқоти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ муайян карда шавад. Донистани хати криллӣ инчунин дастрасиро ба қисми муҳими китобҳо, ҳуҷҷатҳо ва захираҳои рақамии тоҷикӣ таъмин мекунад.

2.3. Арзёбии илмии баҳси хат

Масъалаи хатро набояд танҳо аз мавқеи эҳсосӣ ё сиёсӣ баррасӣ кард. Барои қабули қарор бояд хароҷоти таълимӣ, сатҳи саводнокии мавҷуда, дастрасӣ ба мероси адабӣ, ниёзҳои гурӯҳҳои синнусолӣ ва имкониятҳои рушди рақамӣ таҳқиқ карда шаванд. Пешгӯиҳо дар бораи оқибатҳои геополитикӣ низ бояд ҳамчун фарзияҳои сиёсиву иҷтимоӣ, на ҳамчун далелҳои мустақими забоншиносӣ, пешниҳод гарданд.

Хати криллӣ худ аз худ монеаи мутлақ барои омӯзиши хати форсӣ нест. Ҳамчунин, омӯзиши хати форсӣ ҳатман маънои рад кардани хати криллӣ ё тағйир додани меъёри забони адабии тоҷикро надорад. Аз ин рӯ, имконияти ҳамзистии ду хат нигоҳ доштани хатти амалкунанда ва густариши тадриҷию ихтиёрии омӯзиши хати форсӣ метавонад ҳамчун яке аз роҳҳои сиёсати фарҳангӣ ва таълимӣ баррасӣ шавад.

3. МУҚОИСАИ СОХТОРИИ ТОҶИКӢ, ФОРСИИ ЭРОН ВА ДАРИИ АФҒОНИСТОН

3.1. Мавқеи таснифии се навъ

Тоҷикии Тоҷикистон, форсии Эрон ва дарии Афғонистон таърихи муштараки забонӣ ва адабӣ доранд. Дар адабиёти забоншиносӣ онҳоро ҳамчун навъҳо ё шохаҳои ба ҳам наздики форсии нав баррасӣ мекунанд. Дар мақолаҳои илмӣ баъзе муҳаққиқон онҳоро навъҳои як забони чандмарказӣ ва баъзе дигарон шохаҳои бо меъёрҳои миллӣ инкишофёфта меноманд. Интихоби истилоҳ қисман ба меъёрҳои таснифи забоншиносӣ ва қисман ба ҳувияти миллӣ ва сиёсати забонӣ вобаста аст [1; 2].

Барои таҳлили илмӣ муҳимтар аз интихоб кардани як номгузории қатъӣ нишон додани далелҳои сохторӣ ва таърихӣ мебошад. Наздикии онҳо дар мероси луғавӣ ва адабӣ равшан аст, аммо дар талаффуз, грамматика, луғат ва хат фарқиятҳои воқеӣ ба вуҷуд омадаанд.

3.2. Фонетика ва овозшиносӣ

Яке аз фарқиятҳои намоёни байни тоҷикӣ, форсии Эрон ва дарӣ дар талаффузи садонокҳо мушоҳида мешавад. Садонокҳое, ки дар давраҳои пешина муносибатҳои таърихии муштарак доштанд, дар навъҳои муосир ба тарзҳои гуногун таҳаввул кардаанд [2; 4].

Масалан, дар тоҷикӣ калимаи «об» аз ҷиҳати садонок бо шакли форсии эронии āb (آب) фарқ мекунад. Дар баъзе калимаҳои тоҷикӣ садонокҳое, ки дар форсии Эрон бо и ё е-и дигар навишта ё талаффуз мешаванд, ҳамчунин мувофиқатҳои таърихии мухталиф доранд. Мисолҳои «мекунам» ва «mikonam» ин фарқиятро нишон медиҳанд, вале барои хулосаи умумӣ бояд маҷмӯи калимаҳо ва қоидаҳои овозӣ баррасӣ шаванд [2; 4].

Дар низоми ҳамсадоҳо низ фарқиятҳои муайян мавҷуданд. Дар тоҷикӣ фонемаҳои «қ» ва «ғ» аз ҳам фарқ мекунанд, дар ҳоле ки дар бисёр навъҳои гуфтории Теҳрон фарқи таърихии баъзе аз ин овозҳо ба ҳамгароӣ дучор шудааст [2]. Ин фарқиятро бояд ба навъҳои муайяни гуфторӣ нисбат дод, на ба ҳамаи гӯяндагони форсии Эрон бидуни истисно.

Дар адабиёти илмӣ шумораи фонемаҳои садонокӣ барои форсӣ, дарӣ ва тоҷикӣ вобаста ба меъёри таҳлил ва лаҳҷаи мавриди назар тавсифҳои гуногун дорад. Аз ин рӯ, рақамҳои қатъӣ, аз қабили «ҳафт садонок» барои тамоми тоҷикӣ ё «ҳашт садонок» барои тамоми дарӣ, бе шарҳи низоми фонологӣ ва минтақаи таҳқиқ бояд истифода нашаванд [2; 4]. Ҳифзи як хусусияти таърихӣ низ худ аз худ маънои онро надорад, ки тамоми низоми як навъ аз дигар навъҳо қадимтар ё консервативтар аст.

3.3. МОРФОЛОГИЯ ВА СОХТОРИ ФЕЪЛ

3.3.1. Ифодаи давомнокии амал

Дар забони тоҷикӣ яке аз воситаҳои ифодаи амали давомдор истифодаи шакли феъли асосӣ бо феъли ёридиҳандаи «истодан» мебошад. Масалан, «Ман хонда истодаам» ё «Бачаҳо суруд хонда истодаанд». Дар ин сохтор феъли асосӣ бо шакли ғайритасрифӣ меояд ва феъли ёридиҳанда мувофиқи шахс ва замон тағйир меёбад [3].

Дар форсии муосири Эрон барои ифодаи амали давомдор сохтори «доштaн» (dāštan) бо феъли асосии дорои пешванди mi- маъмул аст: «دارم می‌خوانم» (dāram mixānam — ҳоло мехонам), ё «داشتم می‌گفتم» (dāštam migoftam — он вақт мегуфтам/гуфта истода будам) [2; 3].

Ин мисолҳо нишон медиҳанд, ки барои ифодаи маънои монанд воситаҳои грамматикии гуногун истифода мешаванд. Аммо аз ин фарқият хулоса баровардан мумкин нест, ки яке аз навъҳо маънои давомнокиро дорад ва дигаре онро надорад. Дарии Афғонистон низ бояд бо мисолҳои худ ва сарчашмаҳои мустақил таҳлил карда шавад; онро набояд бе далел ба сохтори тоҷикӣ ё форсии Эрон баробар донист.

Давом дорад...

Субҳиддини Султон, “Рӯзгор”