Масъалаи хат ва таҳаввули таърихии забони тоҷикӣ дар муқоиса бо форсии Эрон ва дарии Афғонистон – II

Идомаи матлаб. Аввалаш инҷост: “ЗАМИНАИ ТАЪРИХӢ: ТАҲАВВУЛИ ХАТТИ ТОҶИКӢ”

3.3.2. ШАКЛҲОИ ҒАЙРИМУШОҲИДАВӢ Ё РИВОЯТӢ

Дар грамматикаи тоҷикӣ шаклҳое мавҷуданд, ки метавонанд хабареро нишон диҳанд, ки гӯянда онро бевосита мушоҳида накардааст, аз дигарон шунидааст ё аз рӯйи нишонаҳо хулоса мебарорад. Ин гурӯҳи шаклҳоро дар таҳқиқоти забоншиносӣ бо истилоҳҳои «ғайримушоҳидавӣ», «ривоятӣ» ё «эвиденсиалӣ» тавсиф мекунанд [1; 3].

Масалан, ҷумлаи «Ӯ ба сафар рафтааст» вобаста ба контекст метавонад танҳо анҷом ёфтани амалро ифода кунад ё чунин фаҳмида шавад, ки гӯянда дар бораи сафар аз дигарон огоҳ шудааст ё аз рӯйи нишонаҳо ин хулосаро мебарорад. Аз ин рӯ, вазифаи шаклро танҳо аз рӯйи шакли зоҳирии феъл муайян кардан ҳамеша кофӣ нест; контекст низ аҳаммият дорад.

3.3.3. СИҒАИ ЭҲТИМОЛӢ

Яке аз хусусиятҳои муҳими сохтори феълии тоҷикӣ мавҷудияти шаклҳои эҳтимолӣ мебошад. Дар грамматикаи забони тоҷикӣ қолабҳои дорои унсури «-гӣ» метавонанд барои ифодаи тахмин ё эҳтимол истифода шаванд. Ҷон Р. Перри ин сохтро дар тавсифи грамматикаи тоҷикӣ ҳамчун падидаи махсуси низоми феълӣ баррасӣ мекунад [1; 3].

Мисоли «Ӯ ягон кори бад кардагист» метавонад чунин маъно диҳад: «Эҳтимол, ӯ кори баде кардааст» ё «Шояд ӯ кори баде карда бошад». Дар ин сохт шакли «карда-» бо унсури «-гӣ» ва шакли феълии охир якҷоя шуда, маънои тахминӣ меофаранд. Шаклҳои дигари дорои «-гӣ» метавонанд вобаста ба сохт ва контекст ба амалҳои ҳозира, оянда ё давомдор низ ишора кунанд [3].

Бо вуҷуди ин, шаклҳои эҳтимолӣ ва шаклҳои ғайримушоҳидавӣ/ривоятӣ набояд як падидаи комилан яксон шумурда шаванд. Шаклҳои ғайримушоҳидавӣ бештар ба манбаи маълумот ва муносибати гӯянда ба хабар дахл доранд; сиға ё қолаби эҳтимолӣ бошад, дараҷаи тахмин ё эҳтимоли воқеаро ифода мекунад. Байни ин маъноҳо ҳампӯшӣ метавонад вуҷуд дошта бошад, вале фарқияти вазифавӣ ва сохтории онҳо бояд нигоҳ дошта шавад [1; 3].

Аз мавҷудияти ин сохтор низ набояд хулоса кард, ки он ҳатман дар давраи баъди пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ пайдо шудааст. Барои таърихи пайдоиш ва инкишофи он таҳқиқоти махсуси таърихӣ лозим аст; грамматикаи муосир худ аз худ санаи пайдоиши сохторро исбот намекунад.

3.3.4. ПЕШВАНДИ «БИ-» ВА ШАКЛҲОИ АМРӢ

Истифодаи пешванди «би-» дар феълҳои тоҷикӣ низ бояд бо эҳтиёт муқоиса карда шавад. Дар баъзе қолабҳои гуфторӣ шаклҳои амрӣ бе ин пешванд маъмуланд, масалан «навис» ва «нависед», аммо шаклҳои «бигӯяд» ё «бихонад» низ дар шароитҳои муайяни грамматикӣ ва услубӣ истифода мешаванд [1; 3]. Аз ин рӯ, муқобилгузории содаи «гӯед» дар тоҷикӣ ва «бигӯед» дар форсӣ барои хулосаи умумӣ кофӣ нест. Фарқият бояд бо назардошти навъи ҷумла, маънои феъл ва меъёри адабӣ таҳлил гардад.

3.4. СИНТАКСИС ВА БАНДАКИ ИЗОФА

Дар ҳар се навъ бандаки изофа яке аз воситаҳои асосии робитаи байни исм ва муайянкунанда мебошад. Масалан, дар тоҷикӣ «китоби ӯ» ва «китобҳои хуб», дар форсии Эрон «اوکتابِ» ва «خوبهایکتاب» истифода мешаванд. Дар дарӣ низ қолабҳои изофии ба ин монанд маъмуланд [1; 2; 3].

Аз ин рӯ, даъвое, ки гӯё дар тоҷикӣ бандаки изофа дар шакли ҷамъ ҳазф мешавад, аз ҷиҳати грамматикӣ нодуруст аст. Фарқиятҳо дар талаффуз, навишти калимаҳо, истифодаи пешояндҳо ва пасояндҳо ё қолабҳои муайяни ҷумла метавонанд вуҷуд дошта бошанд, аммо онҳо бояд бо мисолҳои дақиқ ва манбаъ тасдиқ шаванд.

Дар баъзе лаҳҷаҳои тоҷикӣ пасояндҳо ва сохторҳое истифода мешаванд, ки бо робитаҳои тӯлонӣ бо забони ӯзбекӣ алоқаманданд [2]. Вале ин хусусиятҳоро бе нишон додани минтақа, муҳити гуфторӣ ва басомади истифода ба тамоми забони адабии тоҷикӣ нисбат додан дуруст нест. Барои таҳлили муқоисавӣ бояд забони адабӣ, гуфтори рӯзмарра ва лаҳҷаҳои маҳаллӣ аз ҳам ҷудо карда шаванд.

3.5. ЛУҒАТ ВА ВОЖАСОЗӢ

Луғати тоҷикӣ, форсӣ ва дарӣ аз мероси муштараки форсӣ, вожаҳои арабӣ ва дигар қабатҳои таърихӣ сарчашма мегирад. Аммо сиёсати забонӣ ва робитаҳои иҷтимоии садаи XX ба интихоби калимаҳо ва ташаккули истилоҳоти муосир дар ҳар се муҳит таъсири гуногун расонданд [1; 2].

Забони тоҷикӣ дар давраи шӯравӣ аз забони русӣ таъсири назаррас гирифт. Робитаҳои тӯлонӣ бо забони ӯзбекӣ низ дар баъзе соҳаҳои луғат ва қолабҳои гуфторӣ нақш гузоштанд. Форсии Эрон дар шароити дигар инкишоф ёфт ва дар давраҳои гуногун вожаҳои аврупоӣ, аз ҷумла англисӣ ва фаронсавӣ, ба он ворид шуданд. Дарӣ низ дар муҳити бисёрзабонаи Афғонистон бо паштуӣ ва дигар забонҳои минтақа робитаи тӯлонӣ доштааст [1; 2].

Барои таҳқиқи фарқиятҳои луғавӣ бояд байни се ҳолат фарқ кард: вожаҳои гуногун барои як мафҳум; вожаҳои ҳамшакл бо маъноҳои фарқкунанда; ва калимаҳое, ки маънои асосиашон умумӣ аст, вале дар басомад, сабк ё соҳаи истифода фарқ мекунанд. Мисолҳои чунин фарқиятҳо бояд аз фарҳангҳои меъёрӣ ва корпусҳои матнӣ гирифта шаванд. Истифодаи мисолҳои тасдиқнашуда, аз ҷумла калимаи «музокираву кардан» ё муодилҳои пешниҳодии истилоҳоти техникӣ, бе истинод ба манбаи луғавӣ мувофиқ нест.

3.6. ХАТ ВА МАҚОМИ ИҶТИМОИИ ЗАБОНҲО

Форсии Эрон ва дарии Афғонистон бо хати арабиасоси форсӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки забони адабии тоҷикӣ хати криллиро истифода мебарад. Ин фарқият барои шахсоне, ки танҳо яке аз хатҳоро медонанд, монеаи амалӣ дар мутолиаи матнҳо мебошад. Бо вуҷуди ин, омӯзиши хатти дигар метавонад дастрасӣ ба қисми муҳими мероси хаттӣ ва адабиёти муосири форсизабонро васеъ кунад [1; 6].

Мақоми ҳуқуқии забонҳо бояд бо истинод ба санадҳои расмӣ шарҳ дода шавад. Мувофиқи моддаи 2-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, забони тоҷикӣ забони давлатӣ ва забони русӣ забони муоширати байни миллатҳо мебошад [7]. Моддаи 15-и Конститутсияи Ҷумҳурии Исломии Эрон забон ва хати форсиро забон ва хати расмии кишвар муайян мекунад [8]. Конститутсияи Афғонистони соли 2004 дар моддаи 16 пушту ва дариро забонҳои расмии давлатӣ эълон карда буд; ин маълумот вазъи ҳуқуқии санади соли 2004-ро нишон медиҳад ва набояд бе таҳқиқи алоҳида ҳамчун тавсифи вазъи ҳуқуқии имрӯзаи Афғонистон истифода шавад [9].

Фаҳмиши мутақобили байни тоҷикӣ, форсӣ ва дарӣ яксон нест. Он аз дараҷаи ошноӣ бо талаффуз, луғат, хат ва сабки матн вобаста мебошад. Наздикии матнҳои адабии классикӣ метавонад назаррас бошад, аммо матнҳои расмӣ, илмӣ ё гуфтори рӯзмарра метавонанд фарқиятҳои бештар дошта бошанд [1; 2].

4. МУҲОКИМА

Муқоисаи сохторӣ нишон медиҳад, ки фарқиятҳои тоҷикӣ, форсии Эрон ва дарӣ дар сатҳҳои гуногун вуҷуд доранд. Баъзе фарқиятҳо дар низоми садонокҳо ва ҳамсадоҳо ба назар мерасанд; фарқиятҳои дигар ба қолабҳои феъл, шаклҳои давомдор, тарзҳои ифодаи эҳтимол ва хусусиятҳои луғавию синтаксисӣ дахл доранд. Аммо як хусусияти ҷудогона барои исботи мустақилияти комил ё баръакс, яксон будани се навъ кофӣ нест. Онҳоро бояд дар доираи таърихи умумӣ ва меъёрҳои муосири адабӣ таҳлил кард [1; 2; 3; 4].

Ҳамчунин, масъалаи хат аз масъалаи таснифи забон ҷудо аст. Хат монеаи хондан ва навиштанро барои касоне, ки онро намедонанд, ба вуҷуд меорад, аммо сабаби мустақими ҳамаи дигаргуниҳои фонетикӣ ё грамматикӣ нест. Тағйироти забонӣ ҳамчунин бо сиёсати маориф, алоқаҳои сиёсӣ ва иқтисодӣ, муҳити бисёрзабона ва ташаккули меъёрҳои миллӣ робита доранд [1; 5; 6].

5. ХУЛОСА ВА ПЕШНИҲОДҲО

Масъалаи хат дар Тоҷикистон як масъалаи бисёрҷанба буда, бо таърихи маориф, дастрасӣ ба мероси адабӣ, рушди забони адабӣ, хароҷоти иҷтимоӣ ва муносибатҳои фарҳангӣ алоқаманд аст. Аз ин рӯ, ҳалли он бояд ба арзёбии далелҳо, таҳқиқоти муқоисавӣ ва баррасии паёмадҳои таълимӣ ва иқтисодӣ такя кунад.

Тоҷикии Тоҷикистон, форсии Эрон ва дарии Афғонистон таърихи муштараки забонӣ ва адабӣ доранд, вале дар ҷараёни инкишоф хусусиятҳои фарқкунандаи фонетикӣ, грамматикӣ ва луғавӣ пайдо кардаанд. Ин хусусиятҳо бояд бо мисолҳои санҷидашуда ва манбаъҳои илмӣ таҳлил шаванд. Аз онҳо набояд хулосаҳои сиёсӣ ё таърихии аз ҳад умумӣ бароварда шавад [1; 2; 3; 4].

Бо назардошти натиҷаҳои таҳлил, пешниҳодҳои зерин қобили баррасӣ мебошанд:

1. Гузаронидани таҳқиқоти фарогир дар бораи паёмадҳои таълимӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии ҳар гуна ислоҳоти эҳтимолии хат, бо дарназардошти ниёзҳои наслҳои гуногун ва рушди технологияҳои рақамӣ.

2. Густариши омӯзиши хати форсӣ ҳамчун воситаи дастрасӣ ба мероси адабӣ ва фарҳангии гузашта, дар баробари нигоҳ доштани саводнокӣ ва истифодаи амалии хати криллӣ.

3. Ташкили таҳқиқоти муқоисавӣ дар бораи фонетика, морфология, синтаксис ва луғати тоҷикӣ, форсии Эрон ва дарӣ, бо истифодаи матнҳои воқеӣ, фарҳангҳои меъёрӣ ва намунаҳои сабтшудаи гуфтор.

4. Такмили таълими забони тоҷикӣ ва истилоҳоти илмӣ бо таваҷҷуҳ ба хусусиятҳои дохилии он ва робитаи таърихиаш бо форсии Эрону дарии Афғонистон.

5. Қабули қарорҳои марбут ба сиёсати хат дар асоси муҳокимаи васеъ, арзёбии иҷтимоӣ ва манфиатҳои дарозмуддати ҷомеа, на танҳо дар асоси далелҳои эҳсосӣ ё сиёсӣ.

Хулосаи ниҳоӣ он аст, ки ҳифзи ҳувияти забонии тоҷикӣ ва густариши робитаҳои он бо мероси умумии форсӣ-тоҷикӣ метавонанд якдигарро пурра кунанд. Омӯзиши хати форсӣ, таҳқиқи сохтори забони тоҷикӣ ва ҳифзи имкониятҳои саводнокии наслҳои имрӯза бояд дар доираи сиёсати дарозмуддати забонӣ ва фарҳангӣ баррасӣ шаванд.

Субҳиддини Султон, «Рӯзгор» 

Феҳристи адабиёт ва манбаъҳои истифодашуда

[1] Perry, John R. “Tajik ii. Tajiki Persian.” Encyclopaedia Iranica. Нашр: 20 июли 2009; навсозӣ: 26 октябри 2012. Дастрас аз: https://www.iranicaonline.org/articles/tajik-ii-tajiki-persian/ (санаи муроҷиат: 19.10.2026).

[2] Aliev, Bahriddin; Okawa, Aya. “Tajik iii. Colloquial Tajiki in Comparison with Persian of Iran.” Encyclopaedia Iranica. Нашр: 24 сентябри 2010; навсозӣ: 26 октябри 2012. Дастрас аз: https://www.iranicaonline.org/articles/tajik-iii-colloquial/ (санаи муроҷиат: 19.10.2026).

[3] Perry, John R. A Tajik Persian Reference Grammar. Leiden; Boston: Brill, 2005. 521 саҳ. ISBN 978-90-04-14323-4. Дастрас аз: https://brill.com/display/title/11846.

[4] Rahbar, Elham Rohany. “A Historical Study of the Persian Vowel System.” Kansas Working Papers in Linguistics, ҷ. 30, 2008, саҳ. 233–245. DOI: https://doi.org/10.17161/KWPL.1808.3919.

[5] Borjian, Habib. “Education xxviii. In Tajikistan.” Encyclopaedia Iranica, ҷ. VIII, фас. 3, 1997, саҳ. 241–245; навсозӣ: 25 ноябри 2013. Дастрас аз: https://www.iranicaonline.org/articles/education-xxviii-in-tajikistan/ (санаи муроҷиат: 19.10.2026).

[6] Perry, John R. “Script and Scripture: The Three Alphabets of Tajik Persian, 1927–1997.” Journal of Central Asian Studies, ҷ. 2, № 1, 1997, саҳ. 2–18.

[7] Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Моддаи 2. Матни конститутсия дар сомонаи расмии мақомоти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Дастрас аз: https://www.vkh.tj/en/main/tajikistan/constitution (санаи муроҷиат: 19.10.2026).

[8] Constitution of the Islamic Republic of Iran. Article 15. Дастрас аз: https://www.iranrights.org/library/document/208/the-constitution-of-the-islamic-republic-of-iran (санаи муроҷиат: 19.10.2026).

[9] Constitution of Afghanistan (2004). Article 16. Матни таърихии конститутсия дар сомонаи Вазорати адлияи Афғонистон. Дастрас аз: https://moj.gov.af/en/enforced-constitution-afghanistan (санаи муроҷиат: 19.10.2026).