Ҳаҷв, стереотип ва бузургии миллат: баҳси Галустян ва дарси таърих

Чанд рӯз аст, ки дар шабакаҳои иҷтимоии Тоҷикистон мавзӯи сафари эҳтимолии Михаил (Миша) Галустян ба кишвар баҳси гарм ба вуҷуд овардааст. Аз як тараф, садоҳое баланд мешаванд, ки ин сафар бояд манъ карда шавад, зеро образи Равшан қаҳрамони ҳаҷвии барномаи «Наша Russia» солҳо боз барои бисёре аз тоҷикон мояи нороҳатӣ ва ҳатто таҳқир аст. Аз тарафи дигар, овозҳое ҳастанд, ки мегӯянд ин танҳо ҳаҷв аст ва манъ роҳи ҳал нест.

Ин баҳс на танҳо дар бораи як актёр ё як барнома аст. Ин баҳс дар бораи он аст, ки мо чӣ гуна ба таҳқир, ба стереотип ва ба ҳувияти худ муносибат мекунем. Ва барои посух додан ба ин савол, бояд ҳамаи ҷанбаҳоро бо тавозун баррасӣ кунем.

Аввал аз ҳама бояд эътироф кунем: эҳсоси нороҳатии тоҷикон нисбат ба образи Равшан комилан асоснок аст. Ин эҳсос аз ҳаво гирифта нашудааст.

Солҳо боз садҳо ҳазор тоҷик барои кор ба Русия мераванд. Онҳо дар он ҷо на танҳо бо душвориҳои иқтисодӣ, балки бо таҳқир, бо назари пастбинӣ рӯ ба рӯ мешаванд. Ва дар ҳамин замина, образи Равшан муҳоҷири тоҷик ҳамчун шахси камсавод, соддаву бетаҷриба ва нотавон ба ташаккули як стереотипи зараровар мусоидат мекунад. Ин стереотип дар зеҳни ҷомеаи русзабон реша медавонад ва ба ҳаёти воқеии одамони оддӣ таъсир мерасонад.

Пас, вақте ки як тоҷик ин образро мебинад ва ғазаб мекунад, ӯ ба таври эҳсосӣ вокуниш намекунад. Ӯ ба захми воқеӣ даст мерасонад. Инро наметавон бо як ҷумлаи «ин танҳо ҳаҷв аст» нест кард.

АММО АКТЁР ПЕРСОНАЖ НЕСТ

Бо вуҷуди ин, бояд як фарқи муҳимро равшан кунем: актёр персонажро мебозад, на як миллатро.

Михаил Галустян ҳунарпеша аст. Равшан персонажи сохтаи як барномаи ҳаҷвист. Ҳаҷв ҳамеша бо муболиға кор мекунад вазифаи он хандонидан аст, на таҳқир кардан. Агар ҳар образи ҳаҷвиро таҳқири миллат ҳисоб кунем, пас тамоми жанри ҳаҷвро бояд манъ кунем. Ин ғайриимкон аст ва ба ҳеҷ ҷо намебарад.

Мо метавонем ин образро танқид кунем, онро стереотипӣ ё таҳқиромез бидонем, вале байни образи бадеӣ ва мавқеи шахсии актёр бояд фарқ гузошт.

КОНТЕКСТ КАЛИДИ ФАҲМИШ

Ин ҷост, ки масъала мураккабтар мешавад. Барои одилона баҳо додан, бояд контекстро ба назар гирем. Ва контекст ду тараф дорад:

Тарафи аввал контексти ҳаҷв. Ин санъат аст, ин жанр аст, ин муболиға аст. Дар тамоми ҷаҳон миллатҳо, гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва кишварҳои гуногун дар кино бо образҳои муболиғаомез ва карикатурӣ тасвир шудаанд. Баъзе аз онҳо ҳатто ба як қисми фарҳанги оммавӣ табдил ёфтаанд.

Тарафи дуюм контексти худи тоҷикон. Мардуме, ки солҳо муҳоҷират ва таҳқири берунаро аз сар гузаронидаанд. Барои онҳо ҳамон як ҳаҷв вазни дигар дорад. Ҳамон як сухан, ки дар ҷои дигар шӯхӣ аст, дар ин ҷо захмро мекушояд.

Ҳарду контекст ҳақиқӣ ҳастанд. Наметавон якеро барои дигаре қурбон кард. Фаҳмиши воқеӣ танҳо вақте ба даст меояд, ки ҳар дуро бо эҳтиром ба назар гирем.

ДАРСИ ТАЪРИХ: ЧӢ ГУНА МИЛЛАТҲО ИН РОҲРО ГУЗАШТААНД

Ин ҳолат на якумин бор дар таърих рӯй медиҳад. Миллатҳои дигар низ маҳз ҳамин роҳро гузаштаанд аз ғазаб ва эътироз то қабул ва истифодаи хирадмандона. Биёед чанд мисолро дида бароем.

«БОРАТ» ВА ҚАЗОҚИСТОН

Ин аз ҳама наздиктарин мисол аст. Соли 2006, вақте филми «Борат»-и Саша Барон Коэн ба экранҳо баромад, Қазоқистон ба ғазаб омад. Расонаҳо навиштанд, ки ин филм «таҳқир» аст. Вазорати корҳои хориҷӣ ба Коэн даъвои ҳуқуқӣ таҳдид кард. Филм дар кишвар манъ шуд. Ҳукумат ҳатто дар рӯзномаи «Ню Йорк Таймс» таблиғи чорсаҳифаӣ нашр кард, то обрӯи кишварро барқарор кунад.

Аммо бо гузашти вақт, муносибат тағйир ёфт. Соли 2008 муовини раиси кумитаи туризм изҳор дошт, ки Борат барои Қазоқистон «таблиғи ройгон» буд. Соли 2012 вазири корҳои хориҷӣ расман аз Борат ташаккур кард: «Бо баромади ин филм, шумораи раводидҳои додашуда даҳ маротиба афзуд».

Ва соли 2020, ҳангоми банаворгирии қисми дуюм, Қазоқистон комилан мавқеи худро иваз кард. Ба ҷои эътироз, кишвар шиори машҳури Борат «Very nice»-ро ба шиори расмии таблиғи туристии худ табдил дод: «Қазоқистон. Very nice!».

Ин мисоли дақиқи он аст, ки чӣ гуна як образи таҳқиромез метавонад ба воситаи хирадмандона ба афзалияти миллӣ табдил ёбад.

«ХОСЕ ХИМЕНЕС» ВА ҶОМЕАИ МЕКСИКӢ

Ҳунарпеша Билл Дана дар солҳои 1950-60-ум персонажи «Хосе Хименес»-ро бозӣ мекард муҳоҷири мексикӣ, ки бо талаффузи шикаста ва рафтори содда тасвир мешуд. Дар аввал ин персонаж хеле машҳур шуд, аммо бо мурури замон ҷомеаи мексикӣ-амрикоӣ аз он норозӣ шуда, эътироз кард, ки ин образи таҳқиромез аст. Соли 1970 худи Дана дар як фестивали фарҳангии мексикӣ эълон кард: «Аз имшаб баъд, Хосе Хименес мурдааст» яъне ӯ худаш персонажро қатъ кард.

Аммо ҷолиб он аст, ки бо гузашти солҳо, вақте ки Дана даргузашт 2017, ҷомеаи лотинӣ ӯро эҳтиром кард. Ин нишон медиҳад, ки ҳатто образи баҳсбарангез метавонад дар ниҳоят бо эҳтиром ба хотир оварда шавад.

«СПИДИ ГОНСАЛЕС» ВА МЕКСИКА

Персонажи карикатурии «Спиди Гонсалес» мушаке, ки бо суръати баланд ва талаффузи махсус тасвир мешуд солҳо боз мавзӯи баҳс буд. Дар солҳои 1980-ум, шабакаи ABC ӯро аз эфир гирифт, зеро фикр мекарданд, ки ин образи таҳқиромез нисбати мексикоиҳост. Аммо вақте ки шабакаи Cartoon Network соли 1999 кӯшиш кард, ки ӯро комилан аз эфир хориҷ кунад, ҷомеаи испанизабон ба эътироз бархост. Ҷолиб он аст, ки худи мексикоиҳо аксар вақт Спидиро дӯст медоранд ва ӯро рамзи зиракӣ ва суръати миллӣ медонанд.

МАНЪ РОҲИ ҲАЛ НЕСТ

Аз ин мисолҳо дурустии як хулосаро дидан мумкин аст: манъ кардан масъаларо ҳал намекунад. Мубориза бо як образ тавассути манъ кардани соҳиби он образ ин мубориза бо оина аст. Оинаро шикастан воқеиятро тағйир намедиҳад.

РОҲИ БЕҲТАР ИСТИФОДА АЗ ИМКОНИЯТ

Пас чӣ бояд кард? Ҷавоб содда аст, вале қавӣ: аз имконият ба нафъи худ истифода барем. Ин посух аз ҳама муассиртар аст: на манъ кардан, на нафрат доштан балки нишон додан, ки тоҷикон аз он образе, ки як барномаи ҳаҷвӣ сохта буд, хеле бузургтаранд. Қазоқистон ин роҳро рафт ва ба натиҷа расид. Чаро мо натавонем?

Баъзан роҳи шикастани як стереотип мубориза бо худи одам нест. Роҳи беҳтар сохтани образи воқеии худ дар назди ҳамон ҷомеа аст. Тоҷикон мардуми бузург, меҳмоннавоз ва фарҳангдӯстанд. Ин бузургиро на бо манъ кардан, балки бо нишон додан исбот кардан лозим аст. Ва беҳтарин ҷой барои ин маҳз ҳамон имкониятест, ки имрӯз дар баҳс аст.

Биёед аз ин имконият ба нафъи худ истифода барем!

“Рӯзгор”