Аз «кулӣ» то «шоир»: даҳ вожаи тоҷикӣ ва фарзияҳои пайдоиши онҳо

Даҳ вожаи дигар «кулӣ», «киса», «раҳмат», «ҳатул», «қол», «хона», «чодар», «байт», «шеър» ва «шоир» таҳлил мешаванд. Дар ин қисмат кӯшиш мекунем, ки пеш аз ҳама андешаи муаллифро пешниҳод намоем. Баъдан онро бо маълумоти фарҳангҳои таърихӣ, матнҳои қадима ва таҳқиқоти муқоисавии забоншиносӣ бисанҷем. Зеро шабоҳати ду калима метавонад аз ҳамрешагӣ, қарзгирӣ аз як забон ба забони дигар ё танҳо аз монандии зоҳирӣ бархоста бошад. Муайян кардани ин фарқият шарти асосии таҳқиқи этимологӣ аст.

№21. «Кулӣ»

Назари Хотам Файзуллоев

6 zaboni tojiki 21547887878787 Муаллиф «кулӣ»-ро номи қадимаи сандуқи гилине медонад, ки тоҷикони кӯҳистон барои нигоҳ доштани орди гандум истифода мекарданд. Ба гуфтаи ӯ, чунин зарфро «кулӣ» ё «кулийи орд» меномиданд ва барои омода кардани гили он каҳи гандумро низ истифода мебурданд.

Муаллиф иддао мекунад, ки ин вожа беш аз ду ҳазор сол боз дар байни тоҷикон истифода мешавад. Ӯ онро бо ду шакли оромӣ-ибрӣ мепайвандад: «кулия» (כוליא), ки ба гуфтаи ӯ маънои «хӯшаи гандум» дорад, ва «кул» (כול), ки онро ба маънои «нигоҳ доштан» ва «захира кардан» шарҳ медиҳад.

Фарзияи муаллиф чунин аст: тоҷикони бостон бо пайвастани маънои хӯшаи гандум ва нигоҳ доштани он номи зарфи захираи ордро «кулӣ» гузоштаанд.

Санҷиши мустақил

Дар ин маврид аввал бояд ду шакли забонҳои сомиро ҷудо кунем.

Дар луғати мукаммали забони оромӣ Comprehensive Aramaic Lexicon шакли כוליא ба гурӯҳи вожаҳои марбут ба узвҳои бадан тааллуқ дошта, бамаънои «гурда» ва «дарун» сабт шудааст. Дар ин манбаъ маънои «хӯшаи гандум» барои он тасдиқ намешавад.

Вожаи ибрӣ ва оромии «кол» (כול) низ маънои «ҳама», «тамом», «ҳар»ва«тамоми маҷмӯъ»-ро дорад. Дар луғати оромӣ он ҳамчун муайянкунанда ва ҷонишини умумӣ сабт шудааст, на ҳамчун феъли «нигоҳдоштан» ё «захира кардан».

Пас, ду маъное, ки муаллиф барои сохтани фарзияи худ истифода кардааст, дар сарчашмаҳои луғавии санҷидашуда тасдиқ намешаванд.

Дар мавриди худи «кулӣ» бошад, тавсифи он ҳамчун зарфи гилини махсуси захираи орд метавонад маълумоти арзишманди мардумшиносӣ ва гӯишшиносӣ бошад. Аммо барои исботи истифодаи беш аз дуҳазорсолаи вожа бояд намунаҳои хаттӣ, сабтҳои таърихӣ ё маълумоти муқоисавии минтақаҳои гуногун пешниҳод шаванд.

Арзёбӣ: мавҷудияти «кулӣ» ҳамчун номи зарфи маҳаллӣ қобили таваҷҷуҳ аст. Аммо пайванди он бо «кулия» ва «кол»-и оромӣ-ибрӣ бо маъноҳое, ки муаллиф пешниҳод кардааст, тасдиқ намешавад. Ҳамчунин иддаои ду ҳазор сол таърих доштани он ба шоҳиди таърихӣ ниёз дорад.

№22. «Киса»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «киса»-ро яке аз вожаҳои қадимаи тоҷикӣ медонад, ки дар баробари «ҷайб», «ҷеб» ва «ҷебак» истифода мешавад. Ӯ қайд мекунад, ки дар гӯиши тоҷикони кӯҳистон ин вожа дар шакли «кеса» низ талаффуз мешавад.

Барои тасдиқи қадимӣ будани он муаллиф мисолҳо аз адабиёти классикӣ ва муосир меорад. Аз ҷумла, байти мансуб ба Фирдавсӣ:

«Яке киса динор додам туро,

Чу фарзанди ӯ ёр додам туро».

Ҳамчунин аз Садриддин Айнӣ мисоли истифодаи вожаи «киса» дар ҷумлаи «Бачагон аз кисаҳошон риштаҳои борики дарздӯзӣ ҳам бароварданд» оварда мешавад.

Муаллиф вожаи тоҷикии «киса»-ро бо шакли оромии «кеса» (כָּסָה), ки ба гуфтаи ӯ маънои пӯшонидан, пинҳон кардан ва нигоҳ доштан дорад, ва шакли ибрии «кис» (כיס), ба маънои ҷайб, мепайвандад.

Ба андешаи ӯ, ҳамаи ин шаклҳо ҳамово, ҳамреша ва дорои мазмуни умумӣ мебошанд.

Санҷиши мустақил

Дар ин маврид робитаи воқеии луғавӣ вуҷуд дорад, вале шаклҳои овардаи муаллифро бояд дақиқтар ҷудо кард.

Дар забони ибрӣ «кис» (כִּיס — kis) ба маънои ҷайб истифода мешавад. Дар забони оромӣ низ шакли «кис» ё «киса» (כיס, כיסא — kīs, kīsā) ба маънои халта, халтаи пул ва кисса сабт шудааст. Луғати мукаммали оромӣ барои ин шакл чандин мисоли истифода аз матнҳои қадимаи суриёнӣ, оромии яҳудӣ ва тарҷумаҳои оромии матнҳои Китоби Муқаддас меорад.

Пас, муқоисаи «киса»-и тоҷикӣ бо «kis»-и ибрӣ ва «kīsā»-и оромӣ беасос нест. Дар ин ҷо воқеан ҳаммонандии овозӣ ва маъноии назаррас вуҷуд дорад.

Аммо шакле, ки муаллиф ҳамчун «кеса» (כָּסָה) овардааст, масъалаи дигар аст. Навишти ибрии כָּסָה ба феъли kāsāh марбут буда, маънои «пӯшондан» ё «пинҳон кардан»-ро дорад. Он аз ҷиҳати сохти луғавӣ бо исми כִּיס (kis — ҷайб) яксон нест. Ба ибораи дигар, танҳо монандии навишт ё садо барои ҳамреша ҳисобидани ин ду шакл кофӣ намебошад.

Дар мавриди таърихи форсии «киса» низ як фарзияи этимологии ҷолиб мавҷуд аст. Дар баъзе сарчашмаҳои этимологӣ шакли миёнаи форсии kīsag оварда шуда, гурӯҳи ин вожаҳо ба шакли аккадии kīsu халтаи чармин барои нигоҳ доштани вазну нуқра ва шаклҳои оромии kīsā пайванд дода мешавад. Ин маълумот эҳтимоли робитаи қадимии ин гурӯҳи вожаҳоро дар муҳити забонҳои Осиёи Ғарбӣ нишон медиҳад.

Бо вуҷуди ин, аз мавҷудияти чунин гурӯҳи вожаҳои наздик ҳанӯз наметавон хулоса кард, ки «киса»-и тоҷикӣ мустақиман аз ибрӣ гирифта шудааст. Роҳи таърихии воридшавии он ба форсӣ-тоҷикӣ бояд бо шаклҳои миёнаи форсӣ, аккадӣ ва оромӣ муқоиса шавад.

Арзёбӣ: дар мавриди «киса» нисбат ба баъзе фарзияҳои дигари муаллиф далели муқоисавии воқеӣ вуҷуд дорад. Шаклҳои ибрӣ ва оромӣ бо маънои ҷайб, халта ва кисса қобили муқоисаанд. Аммо шакли ибрии «пӯшондан» вожаи дигар аст ва роҳи дақиқи гузариши «киса» ба форсӣ-тоҷикӣ ҳанӯз бояд мушаххас карда шавад.

№23. «Раҳмат»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «раҳмат»-ро яке аз қадимтарин ва муқаддастарин вожаҳои тоҷикӣ мешуморад. Ӯ менависад, ки ин калима дар Тоҷикистон ва миёни тоҷикони Осиёи Марказӣ ба маънои миннатдорӣ, қадрдонӣ ва изҳори ризоият истифода мешавад.

Ба андешаи ӯ, истифодаи «раҳмат» ба маънои ташаккур дар дигар гӯишҳои форсӣ ва забонҳои минтақа фарқ мекунад: дар форсӣ бештар «сипос», «дуруд» ва «ташаккур», дар арабӣ «шукран» ва дар туркӣ «тешеккурлар» гуфта мешавад. Аз ин рӯ, муаллиф «раҳмат»-ро вожаи хоси тоҷикон медонад.

Ӯ ҳамчунин ба истифодаи «раҳм», «раҳими модар» ва номҳои шахсии Раҳмат, Раҳматшоҳ, Раҳматулло, Раҳим ва Раҳима ишора мекунад. Барои исботи ҳамрешагӣ шаклҳои ибрӣ-оромии «рахам» (רחם), «рахум» (רחום) ва «рахамим» (רחמים)-ро меорад. Ба гуфтаи ӯ, онҳо ба маъноҳои раҳими модар, раҳму шафқат ва меҳрубонии Худованд истифода мешаванд.

Санҷиши мустақил

Дар ин маврид ду масъалаи аз ҳам ҷудо вуҷуд доранд: пайдоиши худи вожа ва истифодаи он ба маънои «ташаккур».

Вожаи «раҳмат» ба форсӣ-тоҷикӣ аз арабии رَحْمَة— raḥma воридшудааст. Онбарешаисомиир-ҳ-мтааллуқдорад. Дарарабӣмаъноҳоираҳм, меҳрубонӣ, шафқатвабахшишдорад.

Дар забони ибрӣ низ шаклҳои ҳамрешаи ин гурӯҳ вуҷуд доранд. «Раҳам» (רֶחֶם) ба маънои раҳими модар, «раҳум» (רַחוּם) ба маънои меҳрубон ва шафқатманд ва «раҳамим» (רַחֲמִים) ба маънои раҳму шафқат мебошад. Луғати этимологии Клейн ин гурӯҳи вожаҳоро бо шаклҳои оромӣ ва арабӣ муқоиса карда, робитаи решагии онҳоро нишон медиҳад.

Пас, байни ин вожаҳо робитаи решагӣ воқеан вуҷуд дорад. Аммо ин робита маънои онро надорад, ки «раҳмат»-и тоҷикӣ бевосита аз ибрӣ гирифта шудааст. Шакли тоҷикии он аз қабати луғавии арабӣ омадааст. Решаҳои муштараки забонҳои сомӣ метавонанд дар забонҳои гуногун вожаҳои аз ҷиҳати маъно ва овоз ба ҳам наздик ба вуҷуд оранд.

Дар масъалаи истифодаи «раҳмат» ба маънои миннатдорӣ низ иддаои он ки ин вожа танҳо хоси тоҷикон аст, ба санҷиш тоб намеорад. Дар мақолаи Кумитаи забон ва истилоҳоти Тоҷикистон — «Сипос, ташаккур, раҳмат» мисолҳо аз луғатҳои русӣ-тоҷикии солҳои 1943, 1949 ва 1985 оварда мешаванд, ки дар онҳо «раҳмат» ба маънои «ташаккур» сабт шудааст. Ҳамчунин истифодаи «раҳмат» дар забони ӯзбекӣ низ зикр мегардад.

Ин маълумот нишон медиҳад, ки чунин истифода дар Осиёи Марказӣ танҳо ба тоҷикон маҳдуд нест. Бо вуҷуди ин, аз сабти вожа дар луғатҳои солҳои 1940 наметавон дақиқ хулоса кард, ки он маҳз дар ҳамон давра пайдо шудааст. Барои муайян кардани таърихи аввалини истифодаи он ба маънои миннатдорӣ сарчашмаҳои хаттии пештар низ бояд санҷида шаванд.

Ҳамчунин, мавҷудияти номҳои Раҳим, Раҳима ва Раҳматулло далели қадимӣ ва маҳз тоҷикии вожа нест. Ин номҳо дар муҳити фарҳанги исломӣ аз унсурҳои маъмули арабӣ паҳн шудаанд.

Арзёбӣ: робитаи решагии «раҳмат» бо гурӯҳи вожаҳои сомии марбут ба раҳму шафқат воқеист. Аммо шакли тоҷикии он аз арабӣ омадааст. Истифода ба маънои «ташаккур» хусусияти минтақавӣ дорад ва танҳо хоси тоҷикон нест.

№24. «Ҳатул»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «ҳатул»-ро вожаи қадимаи гӯиши тоҷикон медонад, ки барои киноя задан ба шахси танбал, коҳил, ноуҳдабаро ва коргурез истифода мешавад.

Фарзияи ӯ чунин аст: «ҳатул» сад дар сад ҳамреша бо вожаи ибрии «хатул» (חתול) мебошад, ки маънои гурба ё пишак дорад. Муаллиф гумон мекунад, ки тоҷикони бостон шахси танбал ва ноуҳдабароро ба гурба монанд карда, бо ҳамин киноя «ҳатул» номидаанд. Ӯ ҳатто таъкид мекунад, ки маънои аслии ин вожа дар гӯиши тоҷикӣ «гурба» будааст ва баъдан маънои он фаромӯш шудааст.

Санҷиши мустақил

Дар забони ибрӣ вожаи חָתוּל — ḥātul воқеан ба маънои гурба истифода мешавад. Луғати Клейн ин вожаро дар забони ибрии баъдибиблӣ сабт мекунад ва онро бо шакли оромии яҳудӣ ḥatūlā муқоиса менамояд. Дар баъзе сарчашмаҳои этимологӣ пайдоиши дуртари калима номуайян шумурда мешавад.

Аммо дар ин маврид ду маънои гуногунро бояд аз ҳам ҷудо кард. Дар ибрӣ «хатул» номи ҳайвон аст. Дар шарҳи муаллиф бошад, «ҳатул»-и тоҷикӣ шахси танбал, бепарво ва ноуҳдабаро мебошад.

Табдил ёфтани номи ҳайвон ба тавсифи инсон дар забонҳо падидаи маъмул аст. Масалан, номи баъзе ҳайвонот метавонад ба маънои маккор, ҷасур, танбал ё сустҳаракат истифода шавад. Аммо барои исботи чунин гузариши маъноӣ бояд намунаҳои воқеии истифода дар гуфтори мардум, фарҳангҳои гӯишӣ ё матнҳои таърихӣ мавҷуд бошанд.

Дар маводи муаллиф чунин далели мустақил пешниҳод нашудааст. Танҳо монандии шакли «ҳатул» ва «хатул» ва тасвири гурба ҳамчун ҳайвони танбал барои исботи он ки ин калима аз ибрӣ омадааст, кофӣ нест.

Ҳамчунин бояд муайян карда шавад, ки оё дар гӯиши маҳаллӣ «ҳатул» воқеан ба маънои гурба низ истифода мешавад, ё танҳо ба маънои шахси танбал. Ин масъала метавонад бо ҷамъоварии маводи шевашиносӣ равшан гардад.

Арзёбӣ: вожаи ибрии «хатул» ба маънои гурба воқеан вуҷуд дорад. Аммо робитаи таърихии он бо «ҳатул»-и тоҷикӣ, ки маънои танбал ва ноуҳдабаро дорад, ҳанӯз исбот нашудааст. Шарҳи муаллиф дар бораи монанд кардани шахси танбал ба гурба метавонад фарзияи мардумӣ бошад, на далели этимологӣ.

№25. «Қол»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «қол»-ро дар ду маврид баррасӣ мекунад.

Мавриди аввал ибораи «қолу мақол» аст, ки дар гуфтори тоҷикони кӯҳистон ба маънои баҳсу мунозира, пургуӣ, гапҳои ҳархела ва суханбозӣ истифода мешавад.

Мавриди дуюм номи бозии кӯдаконаи «қолбозӣ» мебошад. Муаллиф онро ба таври муфассал тасвир мекунад: кӯдакон дар рӯи замини сахту ҳамвор нақши зинамонанд мекашанд, санги гирду тунукро ба дохили яке аз хоначаҳо мепартоянд ва бо пой онро ба хоначаҳои дигар мегузаронанд. Ба мушоҳидаи ӯ, ҳангоми партофтан ё бо пой задани санг садо баланд мешавад. Ӯ эҳтимол медиҳад, ки номи бозӣ аз ҳамин садо пайдо шудааст.

Муаллиф ин вожаро бо ибрии «қол» (קול), ки маънои садо ва овоз дорад, мепайвандад. Ба андешаи ӯ, дар ибораи «қолу мақол» низ «қол» ба маънои садо баланд кардан аст ва тамоми ибора гуфтугӯи пуртанишро ифода мекунад. Барои тасдиқи ин шарҳ ӯ байти Ҳофизро меорад:

«Ман, ки малул гаштаме аз нафаси фариштагон,

Қолу мақоли оламе мекашам аз барои ту».

Санҷиши мустақил

Дар забони ибрӣ вожаи קוֹל — qōl воқеан ба маънои садо, овоз ва нидо истифода мешавад. Ин маъно дар фарҳангҳои забони ибрӣ сабт шудааст.

Аммо ибораи «қолу мақол» дар фарҳангҳои тоҷикӣ ва форсӣ шарҳи луғавии дигар дорад. Дар Вожаҷӯ ин ибора ба шакли арабии قالومقال — qāl wa maqāl пайванд дода шудааст. «Қол» аз шакли арабии قال, яъне «гуфт», бармеояд ва «мақол» ба гуфтор ё сухан ишора мекунад. Тамоми ибора ба маънои гуфтугӯ, гапу гапи мардум ва суханҳои гуногун шарҳ дода мешавад.

Ин шарҳ бо сохти ибораи арабию форсӣ мувофиқ аст ва барои пайдоиши маънои «қолу мақол» заминаи луғавии равшан дорад. Аз ин рӯ, зарурате нест, ки қисми аввали ибораро аз вожаи ибрии «qōl» барорем.

Байти Ҳофиз низ мавҷудияти ибораи «қолу мақол»-ро дар адабиёти форсӣ нишон медиҳад, аммо худи байт далели пайдоиши ибрии калима нест.

Масъалаи «қолбозӣ» бошад, таҳқиқи алоҳида мехоҳад. Шарҳи муаллиф дар бораи садои санг метавонад аз мушоҳидаи худи бозӣ ба вуҷуд омада бошад. Аммо барои исботи он ки номи бозӣ аз садои санг сарчашма гирифтааст, бояд шаклҳои дигари маҳаллии ном, сабти мардумшиносӣ ва муқоисаи он бо номҳои ҳаммонанди бозиҳо дар минтақаҳои дигар омӯхта шаванд.

Ҳамин тавр, ду истифодаи «қол» яке дар ибораи «қолу мақол» ва дигаре дар номи бозии маҳаллӣ набояд ҳатман як таърихи этимологӣ дошта бошанд.

Арзёбӣ: «қолу мақол» дар фарҳангҳои тоҷикӣ бо таркиби арабию форсии «қол ва мақол» шарҳ дода мешавад. Вожаи ибрии «қол» маънои садо дорад, аммо барои пайванди мустақим бо ибораи тоҷикӣ далели таърихӣ пешниҳод нашудааст. Номи «қолбозӣ» бошад, ҳоло ба таҳқиқи мустақили мардумшиносӣ ниёз дорад.

№26. «Хона»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «хона»-ро яке аз вожаҳои бостонии тоҷикон мешуморад ва таъкид мекунад, ки он дар гӯиши тоҷикони кӯҳистон ба таври васеъ истифода мешавад. Ба гуфтаи ӯ, дигар форсизабонони минтақа бештар аз «манзил» ва «маскан» истифода мекунанд, арабҳо бошад «манзил», «маскан» ва «сакан» ва халқҳои туркӣ «эв», «маскан» ва «юрт»-ро ба кор мебаранд.

Муаллиф «хона»-и тоҷикиро бо вожаи ибрӣ-оромии מַחֲנֶה — maḥane мепайвандад, ки ба маънои урдугоҳ, сарпаноҳ ва маҳалли иқомати умумӣ шарҳ дода шудааст. Ӯ ҳамчунин ба шаклҳои «ҳамахане» ва «кол ҳамахане» ишора мекунад, ки ба гуфтаи ӯ, ба маънои урдугоҳ ва тамоми урдугоҳ мебошанд.

Барои тасдиқи истифодаи қадимаи «хона» муаллиф байтҳоеро аз ашъори Рӯдакӣ ва Фирдавсӣ меорад ва аз онҳо хулоса мекунад, ки ин вожа дар миёни тоҷикон аз давраҳои қадим мавҷуд будааст.

Санҷиши мустақил

Дар ин маврид таърихи вожаи «хона» дар забонҳои эронӣ нисбатан хуб омӯхта шудааст. Дар сарчашмаҳои этимологӣ шакли миёнаи форсии xānag оварда мешавад, ки идомаи он дар форсии нав ба шакли xāna расидааст. Барои он решаи қадимаи эронии *xānaka- пешниҳод шудааст. Яъне, «хона» ба гурӯҳи вожаҳои меросии эронӣ тааллуқ дорад.

Ҳамчунин дар донишномаи Encyclopaedia Iranica шакли миёнаи форсии xānag дар таркибҳои марбут ба маъбади оташ зикр мешавад. Муаллифи мақолаи «Ātaškada» таъкид мекунад, ки xānag яке аз вожаҳои маъмули маънои «хона» дар форсии миёна будааст.

Вожаи ибрии מַחֲנֶה — maḥane бошад, ба маънои урдугоҳ ё қароргоҳи гурӯҳи одамон аст. Он аз решаи ḥ-n-h сохта шудааст, ки ба маънои қарор гирифтан, урду задан ва истиқомат кардан истифода мешавад. Ин шакл аз ҷиҳати овозӣ ва сохти реша бо «xāna» мувофиқати кофӣ надорад.

Дар мавриди он ки дигар форсизабонон «хона»-ро кам истифода мебаранд, низ бояд тавзеҳ дод. Вожаи форсии خانه — xāna дар забонҳои форсии Эрон ва Афғонистон ҳам истифода мешавад. «Манзил» ва «маскан» метавонанд муродифҳои он бошанд, аммо ҷойи онро пурра намегиранд.

Истифодаи «хона» дар ашъори Рӯдакӣ ва Фирдавсӣ воқеан аз қадимии он дар адабиёти форсӣ шаҳодат медиҳад. Вале ин мисолҳо дар худи матнҳои форсии нав сабт шудаанд. Барои таърихи пеш аз форсии нав бошад, шакли миёнаи форсии xānag далели мустақил мебошад.

Арзёбӣ: пайдоиши эронии «хона» аз рӯйи шакли миёнаи форсии xānag ва решаи қадимаи эронӣ шарҳи асосноктар дорад. Робитаи он бо ибрии «maḥane» бо далелҳои овозӣ ва таърихӣ тасдиқ намешавад. Истифодаи «хона» низ на танҳо ба тоҷикон, балки ба дигар форсизабонон хос аст.

№27. «Чодар»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «чодар»-ро ба маънои пӯшиш, пинҳон кардан, хайма ва макони болопӯшида шарҳ медиҳад. Ӯ истифодаи онро дар ду мавриди асосӣ таъкид мекунад: аввал, ҳамчун хайма ё пӯшиши муваққатӣ; дуюм, ҳамчун либоси занона ва бахусус матои махсуси маросими арӯсӣ.

Муаллиф маросими «чодари арӯсӣ»-ро низ муфассал тасвир мекунад. Ба гуфтаи ӯ, дар рӯзи тӯй матои пардамонанди гулдӯзишуда дар як гӯшаи ҳуҷраи навхонадорон овезон карда мешавад. Домоду арӯс дар зери он меистанд ва расми «зер кардани пой»-ро иҷро мекунанд. Агар арӯс пештар пои домодро зер кунад, инро рамзи сарвари ояндаи хонадон шудани ӯ медонанд.

Муаллиф «чодар»-ро бо шаклҳои ибрӣ ва оромӣ ḥadar ваḥeder (חדר) муқоисамекунад, кибамаъноиҳуҷра, утоқидохилӣвамаконипӯшидашарҳдодамешаванд.

Ӯ ҳамчунин анъанаи яҳудии Cheder Yichud-ро меорад. Ба гуфтаи муаллиф, дар ин маросим баъд аз ақди никоҳ домоду арӯс ба ҳуҷраи алоҳида рафта, чанд дақиқа танҳо мемонанд. Хотами Файзулло ин анъанаро бо «чодари арӯсӣ»-и тоҷикон ҳамсон дониста, эҳтимол медиҳад, ки ҳар ду аз маншаи ягонаи қадима сарчашма гирифтаанд.

Муаллиф ҳамчунин даъво мекунад, ки вожаи «чодар» тавассути тоҷикон ба забонҳои дигари Осиёи Марказӣ ва ҷанубӣ, аз ҷумла ба забонҳои ҳиндӣ, паҳн шудааст ва шакли ҳиндии chadar низ аз ҳамин манбаъ гирифта шудааст.

Санҷиши мустақил

Дар мавриди «чодар» аввал бояд иқрор шуд, ки этимологияи ин вожа то ҳол комилан равшан нест. Дар мақолаи махсуси Encyclopaedia Iranica бо номи «ČĀDOR» гуфта мешавад, ки пайдоиши калима маълум нест. Пайванди эҳтимолии он бо вожаи ҳиндии chattra ба маънои соябон низ қатъӣ ҳисоб намешавад.

Дар забони ибрӣ חֶדֶר — ḥeder ба маънои ҳуҷра ё утоқи дохилӣ мебошад. Ин калима бо решаи ḥ-d-r алоқаманд аст. Аммо монандии қисмҳои овозии «чодар» ва «ḥeder» худ аз худ робитаи таърихиро исбот намекунад. Барои чунин хулоса бояд шаклҳои қадима, қонуниятҳои тағйири овоз ва роҳи эҳтимолии гузариш муайян карда шаванд.

Дар мавриди Yichud низ як ҷузъиёти муҳим вуҷуд дорад. Дар расми арӯсии яҳудӣ навхонадорон баъд аз маросими chuppah ба ҳуҷраи алоҳида мераванд ва муддате танҳо мемонанд. Ин ҳуҷраро Yichud room меноманд. Дар манбаъҳои шарҳдиҳандаи расму русуми яҳудӣ ин амал ҳамчун марҳилаи ҷудогонаи маросими издивоҷ тавсиф мешавад.

Аммо яксон будани баъзе ҷузъиёти расмҳои арӯсӣ ҳанӯз маншаи ягонаи онҳоро исбот намекунад. Барои чунин хулоса бояд сарчашмаҳои таърихии маросими тоҷикӣ ва яҳудӣ, замони пайдоиши онҳо ва роҳи эҳтимолии интиқоли расм муқоиса шаванд.

Ҳамчунин, дар тавсифи маъмули маросими Yichud сухан дар бораи танҳо мондани навхонадорон дар ҳуҷраи алоҳида меравад. Ин худ аз худ далели он нест, ки расми «зер кардани пой»-и домоду арӯс низ аз ҳамин анъана гирифта шудааст. Барои ин даъво сарчашмаи мушаххаси мардумшиносӣ зарур аст.

Дар мавриди «чодари» занона низ бояд эҳтиёткор буд. Агар сарчашмаҳои гуногуни забонӣ шаклҳои наздик ба chadar дошта бошанд, ин ҳолат метавонад аз робитаҳои таърихии минтақавӣ дарак диҳад. Аммо даъвои паҳн шудани ҳамаи ин шаклҳо маҳз тавассути тоҷикон дар маводи пешниҳодшуда бо далели мустақил тасдиқ нашудааст.

Арзёбӣ: этимологияи «чодар» то ҳол норӯшан аст. Муқоисаи он бо «ḥeder»-и ибрӣ ва шабоҳати баъзе ҷузъиёти маросими арӯсӣ ҷолибанд, вале далели пайдоиши муштараки таърихӣ нестанд. Барои тасдиқи фарзияи муаллиф таҳқиқоти этимологӣ ва мардумшиносии муфассал зарур аст.

№28. «Байт»

Назари Хотами Файзулло

Муаллиф вожаи «байт»-ро яке аз вожаҳои қадимаи тоҷикӣ медонад ва се мавриди истифодаи онро нишон медиҳад:

Ба маънои хона ва хонавода, бахусус дар ибораи «аҳли байт».

Ба маънои ду мисраи шеър.

Дар гӯиши мардумӣ ба маънои суруд хондан, чунончи «як байтак хон», «дубайтӣ» ва «байтбарак».

Ӯ меафзояд, ки дар забони ибрӣ низ «байт» (בית) ҳаминсемаънородорад: хонавахонавода, думисраишеървасурудхондан.

Муаллиф шакли арабии «байт»-ро низ аз забонҳои оромӣ-ибрӣ гирифташуда мешуморад. Барои исботи ин фарзия муқоисаи замони пайдоиши навиштаҷоти ибрӣ ва арабиро меорад: ба гуфтаи ӯ, навиштаҷоти ибрии қадим аз асри X пеш аз милод ва навиштаҷоти арабӣ аз асри IV милодӣ маълуманд.

Ба сифати далелҳои иловагӣ ӯ шакли «аҳал»-ро ба маънои равшанӣ ва дурахшидан, вожаи «оҳел»-ро ба маънои хайма ва ибораи «баал ҳабайт»-ро ба маънои сарвари хонавода меорад. Аз ин ҳама муаллиф хулоса мекунад, ки «байт»-и тоҷикӣ аз қадим вуҷуд дошт ва аз забонҳои дигар гирифта нашудааст.

Санҷиши мустақил

Дар ин маврид як қисми муқоисаи муаллиф дуруст аст. Вожаи арабии bayt (بيت), ибрии bayit (בית) ва шаклҳои оромии baytā ба маънои хона ва манзил ба як гурӯҳи қадимаи вожаҳои сомӣ мансубанд. Дар таҳқиқоти таърихии забонҳои сомӣ ин шаклҳо ҳамчун намунаҳои мероси муштараки забонҳо оварда мешаванд.

Ин маънои онро надорад, ки арабӣ ҳатман аз ибрӣ ё оромӣ вожа гирифтааст. Забонҳои хешованд метавонанд калимаҳои муштаракро аз забони ниёгон ба мерос гирифта бошанд. Аз ҳамин сабаб, ҳаммонандии «bayt» ва «bayit» худ аз худ самти қарзгириро муайян намекунад.

Дар забони тоҷикӣ ибораи «аҳли байт» ба таркиби арабии أهلالبيتпайванддорад. Даринмавридвожаи«байт»ҷузъиякибораиарабист, кибахонаводаёаҳлихонадонишорамекунад.

Дар адабиёти форсӣ низ «байт» ба маънои воҳиди шеърӣ истифода мешавад. Encyclopaedia Iranica шарҳ медиҳад, ки воҳиди асосии шеър дар низоми адабии форсӣ аз ду қисми баробарвазн иборат буда, онро «байт» меноманд; ин шакли дупораӣ бо анъанаи шеъри арабӣ робитаи зич дорад.

Истифодаи мардумии «байт хондан», «дубайтӣ» ва «байтбарак» низ метавонад дар натиҷаи густариши маънои шеър ва назм дар фарҳанги шифоҳии тоҷикон ба вуҷуд омада бошад. Аммо ин истифодаҳо барои исботи он ки «байт» пеш аз арабӣ дар забони тоҷикӣ вуҷуд дошт, кофӣ нестанд.

Дар ибрӣ бошад, bayit пеш аз ҳама ба маънои хона ва манзил аст. Вожаи маъмули ибрӣ барои суруд shir мебошад. Шакли bayit метавонад дар баъзе истилоҳоти адабӣ ё мусиқӣ ба як воҳиди матнӣ ишора кунад, аммо ин маънои онро надорад, ки худи «bayit» феъли суруд хондан аст.

Ду шакли дигари овардаи муаллиф низ бояд ҷудогона баррасӣ шаванд: ohel ба маънои хайма аст, ва ba'al ha-bayit ба маънои соҳиби хона ё сарвари он. Инҳо таркибҳо ва вожаҳои мустақиланд; онҳо барои исботи пайдоиши «байт»-и тоҷикӣ далели нав намедиҳанд.

Як нуктаи дигари муҳим ин аст, ки санаи қадимтарин навиштаҷоти боқимонда санаи пайдоиши худи забон ё калима нест. Аз он ки як навъи катиба дар як забон барвақттар сабт шудааст, наметавон хулоса кард, ки калима ҳатман аз ҳамон забон ба забони дигар гузаштааст.

Арзёбӣ: шаклҳои арабии «байт», ибрии «байит» ва оромии «байта» ба як гурӯҳи қадимаи сомӣ тааллуқ доранд. Аммо истифодаи «байт» дар таркибҳои маъмули форсӣ-тоҷикӣ, аз ҷумла «аҳли байт» ва истилоҳи адабӣ, бо таъсири арабӣ густариш ёфтааст. Даъвои мавҷудияти он дар тоҷикӣ пеш аз шиносоӣ бо форсии нав бо далелҳои пешниҳодшуда исбот нашудааст.

№29. «Шеър»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «шеър»-ро яке аз қадимтарин вожаҳои тоҷикӣ мешуморад ва онро ба маънои назм, суруд ва сухани фасеҳ шарҳ медиҳад. Ӯ қайд мекунад, ки дар гӯиши мардумии тоҷикон ин вожа дар шакли «шер» низ талаффуз мешавад.

Муаллиф калимаи тоҷикиро бо вожаи ибрӣ-оромии «шийр» (שיר) мепайвандад, кибамаъноисурудваназмаст. Баандешаиӯ, индукалимаҳамововаҳаммаъномебошанд.

Муаллиф боз як даъвои фарохтар пешниҳод мекунад: вожаҳои арабӣ ва туркии марбут ба «шеър» гӯё аз шакли ибрии «шийр» ва аз вожаи тоҷикии «шеър» гирифта шудаанд. Ӯ ин паҳншавиро ба таъсири тоҷикон дар Осиёи Марказӣ ва берун аз он нисбат медиҳад.

Дар қисми дигари навиштааш муаллиф ба гуфтаи манбаъҳои зикркардааш ишора мекунад, ки дар арабии қадим барои шеър шаклҳои «ҳанима» ва «қасида» истифода мешудаанд.

Санҷиши мустақил

Дар ин ҷо бояд аз шакли арабӣ оғоз кард. Вожаи شِعْر—šiʿr дарзабониарабӣбамаъноишеърваназмистифодамешавад. ЭдвардЛейндарлуғатиклассикиихудҳаммаъноишеърваҳаммаъноҳоиқадимтаринирешаионродониш, даркваэҳсосшарҳмедиҳад.

Вожаи форсии «шеър» аз ҳамин шакли арабӣ ба забони форсӣ гузаштааст. Аз ҳамин сабаб, «шеър»-и тоҷикӣ низ идомаи шакли арабиасли форсӣ мебошад.

Дар забони ибрӣ вожаи שִׁיר — shir воқеан ба маънои суруд ва шеър меояд. Аммо ин вожа аз решаи š-y-r сохта шудааст. Луғатҳои ибрӣ аз ҳамин реша феъли lashir сурудан ва шаклҳои дигари марбут ба шеърро низ меоранд.

Фарқи муҳим дар сохтори решавии ин ду калима аст. Вожаи арабии šiʿr ба решаи š-ʿ-r мансуб мебошад ва дар он ҳамсадои ҳалқии «айн» мавҷуд аст. Вожаи ибрии shir бошад, ба решаи š-y-r тааллуқ дорад. Аз ин рӯ, маънои наздики онҳо худ аз худ далели ҳамрешагӣ нест.

Дар бораи даъвои он ки арабӣ ва туркӣ калимаҳои худро аз тоҷикӣ ё ибрӣ гирифтаанд, дар маводи пешниҳодшуда далели таърихӣ нишон дода нашудааст. Шакли арабӣ таърихи луғавии худро дорад ва дар форсӣ-тоҷикӣ тавассути арабӣ ҷой гирифтааст.

Дар мавриди «қасида» низ бояд тафовут гузошт. Қасида яке аз шаклҳои муайяни назми арабӣ мебошад, на ин ки номи умумии шеър дар арабии қадим бошад. Шакли «ҳанима», ки муаллиф овардааст, дар маводи пешниҳодшуда бо истиноди мушаххаси луғавӣ ё сарчашмаи хаттӣ таъмин нашудааст; аз ин рӯ, то пайдо шудани чунин сарчашма онро далели таърихӣ ҳисобидан мумкин нест.

Талаффузи мардумии «шер» низ худ аз худ шакли қадимаи мустақилро исбот намекунад. Барои чунин хулоса бояд сабтҳои таърихии ин талаффуз ва қонуниятҳои тағйири овоз дар гӯишҳо нишон дода шаванд.

Арзёбӣ: «шеър»-и тоҷикӣ аз арабии šiʿr гирифта шудааст. Ибрии shir ба маънои суруд ва шеър аст, аммо решаи овозии он бо решаи арабӣ яксон нест. Даъвои ворид шудани вожаи арабӣ ё туркӣ аз тоҷикӣ дар ин маврид далели кофӣ надорад.

№30. «Шоир»

Назари Хотам Файзуллоев

Муаллиф «шоир»-ро низ яке аз вожаҳои қадимаи тоҷикӣ мешуморад ва онро ба шахсе нисбат медиҳад, ки шеър менависад ва сабки хоси худро дорад.

Ӯ қайд мекунад, ки дар баъзе гӯишҳои тоҷикони кӯҳистон шакли «шойир» истифода мешавад. Ҳамчунин, ба номҳои шахсии «Шоира» ишора карда, онҳоро бо эҳтироми тоҷикон нисбат ба шеър ва суханварӣ мепайвандад.

Барои исботи ҳамрешагии ин калима бо ибрӣ муаллиф ду шаклро меорад: «шайер» (שר) ва «мишойер» (משורר). Ба гуфтаи ӯ, ҳар ду дар забони ибрӣ маънои шоир, сурудан ва назмсаро доранд. Ӯ аз ин рӯ «шоир»-и тоҷикӣ ва шаклҳои ибриро ҳамово ва ҳамреша мешуморад.

Муаллиф ҳамчунин даъво мекунад, ки вожаи «шоир» дар ҳазорсолаҳои гузашта тавассути тоҷикон ба миёни дигар халқҳои Осиёи Марказӣ ва берун аз он паҳн гардидааст.

Санҷиши мустақил

Вожаи «шоир» дар форсӣ-тоҷикӣ аз арабии شَاعِر— shāʿir гирифташудааст. Оназҳамонрешаиарабииš-ʿ-r сохташудааст, кивожаи«шеър»низбаонмансубаст. Дарарабӣšiʿr шеърва shāʿir шахсемебошад, кишеърмегӯяд. Луғатҳоиарабӣбароиинрешамаъноҳоидониш, даркваэҳсосронизсабтмекунанд.

Дар забони ибрӣ шакли שָׁר— shar воқеанвуҷуддорад, аммоонпешазҳамашаклифеълии«сурудмехонад»мебошад. Вожаиמְשׁוֹרֵר— meshorer бошадбамаъноишахсеаст, кишеърменависадёназмэҷодмекунад. Ҳардубарешаиибрииš-y-r мансубанд.

Пас, монандии маъноӣ байни «шоир»-и арабӣ-форсӣ ва «meshorer»-и ибрӣ воқеӣ аст: ҳар ду ба фаъолияти эҷоди шеър ва суруд марбутанд. Аммо решаҳои онҳо яксон нестанд. «Шоир» аз решаи арабии š-ʿ-r вашаклҳоиибрӣазрешаиš-y-r сохташудаанд.

Шакли гӯишии «шойир» метавонад хусусияти талаффузии маҳаллӣ дошта бошад, вале барои аз он пайдоиши бевоситаи қадимаи ибрӣ баровардан асос нест. Номи «Шоира» низ метавонад аз шакли занонаи арабии shāʿira шоиризанпайдошудабошад; истифодаиномдарбайнитоҷиконхудбахуддалелиаслиитоҷикиикалиманамешавад.

Дар мавриди паҳн шудани «шоир» тавассути тоҷикон ба дигар забонҳои минтақа низ далели хаттӣ ё муқоисавии таърихӣ пешниҳод нашудааст. Барои муайян кардани роҳи густариши калима бояд шаклҳои он дар забонҳои гуногун, санаи аввалин сабт ва роҳҳои эҳтимолии қарзгирӣ муқоиса карда шаванд.

Арзёбӣ: «шоир»-и тоҷикӣ аз арабии shāʿir гирифта шудааст. Шаклҳои ибрии shar ва meshorer ба фаъолияти сурудан ва шеърнависӣ дахл доранд, вале аз решаи дигар сохта шудаанд. Пайдоиши мустақими «шоир»-и тоҷикӣ аз ибрӣ ё паҳн шудани он тавассути тоҷикон бо далелҳои пешниҳодшуда тасдиқ намешавад.

Хулоса

Бознигарии даҳ вожжа бо дарназардошти шарҳҳои аслии Хотами Файзулло нишон медиҳад, ки фарзияҳои пешниҳодшуда аз ҷиҳати дараҷаи асоснокӣ яксон нестанд.

Дар мавриди «киса» воқеан як гурӯҳи калимаҳои наздик дар забонҳои ибрӣ, оромӣ ва форсӣ вуҷуд дорад. Шаклҳои kis ва kīsā ба маънои ҷайб, халта ва ҳамён истифода мешаванд ва барои муқоисаи таърихии онҳо заминаи луғавӣ мавҷуд аст. Аммо ин далел худ аз худ қарзгирии мустақим аз ибриро исбот намекунад.

Дар мавриди «раҳмат» низ робитаи решагии вожаҳои арабӣ, ибрӣ ва оромӣ воқеист. Вале шакли тоҷикӣ тавассути арабӣ ворид шудааст ва истифодаи он ба маънои миннатдорӣ танҳо хоси тоҷикон нест.

Вожаҳои «қол», «байт», «шеър» ва «шоир» низ ҳолатҳои гуногун доранд. «Қолу мақол» дар фарҳангҳои тоҷикӣ бо таркиби арабию форсӣ шарҳ дода мешавад. «Байт» дар забонҳои сомӣ решаи муштарак дорад, аммо истифодаи он дар истилоҳоти адабии форсӣ бо анъанаи арабӣ робита дорад. «Шеър» ва «шоир» аз арабӣ ба форсӣ-тоҷикӣ гузаштаанд, дар ҳоле ки вожаҳои ибрии shir, shar ва meshorer ба решаи дигар тааллуқ доранд.

Дар мавриди «хона» шарҳи мероси эронии он асоси қавитар дорад. «Чодар» бошад, этимологияи ниҳоии худро ҳанӯз ба таври равшан надорад. Шабоҳати он бо маросими яҳудии Yichud барои муҳокимаи мардумшиносӣ ҷолиб аст, аммо далели маншаи ягона нест. Барои «кулӣ» ва «ҳатул» низ маъноҳои пешниҳодкардаи муаллиф дар луғатҳои мавриди санҷиш тасдиқи кофӣ пайдо накарданд.

Ин муқоиса боз як нуктаи муҳимро нишон медиҳад: робитаи байни забонҳои гуногун ҳатман маънои қарзгирии мустақимро надорад. Баъзе калимаҳо аз як решаи қадимаи муштарак пайдо мешаванд; баъзеашон аз як забон ба забони дигар мегузаранд; гурӯҳи дигар танҳо аз ҷиҳати садо ё маъно ба ҳам монанданд.

Аз ин рӯ, ҳангоми таҳқиқи таърихи ҳар вожа бояд на танҳо маънои имрӯзаи он, балки шаклҳои қадима, қонуниятҳои овозӣ, замони истифода ва роҳи воқеии гузариш низ муайян карда шавад. Танҳо дар ин сурат метавон байни фарзияи ҷолиб ва хулосаи исботшудаи забоншиносӣ фарқ гузошт.

Ҳадафи чунин таҳлил на кам кардани арзиши вожаҳои маҳаллӣ ва на баҳси шахсӣ бо муаллифи фарзияҳо мебошад. Баръакс, ҳар як вожаи гӯишӣ метавонад сарвати забонӣ ва фарҳангии арзишманд бошад. Аммо барои муайян кардани пайдоиши он эҳтиром ба мероси забонӣ бояд бо дақиқии илмӣ ва санҷиши сарчашмаҳо ҳамроҳ гардад.

Сарчашмаҳо ва адабиёти истифодашуда

The Comprehensive Aramaic Lexicon — маъноҳои оромии כוליאваכול:

כוליא — kidney, innards

כול — all, every

The Comprehensive Aramaic Lexicon — kīs, kīsā — халта, ҳамёнвакисса

Pealim — כיס (kis), ҷайбдарзабониибрӣ

Википедия Wiktionary этимологияифорсииکیسه (kīsa).

КумитаизабонваистилоҳотиназдиҲукуматиҶумҳурииТоҷикистон — «Сипос – ташаккур – раҳмат»

Klein Dictionary, Sefaria — רחםвагурӯҳивожаҳоимарбутбараҳмушафқат

Klein Dictionary, Sefaria — חתול (ḥātul), гурба

Вожаҷӯ — «қолу мақол» ва пайдоиши он аз «қол»

Pealim — קוֹל (qōl), садоваовоз