Чарлз Роберт Дарвин - Инқилобгари тасаввуроти инсон дар бораи пайдоиши ҳаёт

Чеҳраҳои мондагор

То миёнаҳои асри XIX, аксари мардуми ҷаҳон бовар доштанд, ки ҳамаи намудҳои зиндагони рӯи замин якбора ва ба шакли имрӯзаи худ офарида шудаанд. Як марди бофарҳанги инглис Чарлз Роберт Дарвин (Charles Robert Darwin) тавонист бо сабру таҳқиқоти тӯлонӣ ин тасаввуротро ба куллӣ дигаргун созад ва ба инсоният нишон диҳад, ки тамоми зиндагони рӯи замин дар тӯли миллионҳо сол тавассути интихоби табиӣ (natural selection) таҳаввул ёфта, аз як ниёгони умумӣ пайдо шудаанд. Ӯро асосгузори таълимоти эволютсионӣ ва яке аз бузургтарин табиатшиносони таърих мешуморанд.

Солҳои аввал — аз Шрусбери то сафари «Бигл»

Чарлз Роберт Дарвин 12 феврали соли 1809 дар шаҳри Шрусбери Англия дар хонадони табиб ва сармоягузор ба дунё омад. Падараш Роберт Дарвин табиб, бобояш Эразм Дарвин шоир ва табиатшиноси машҳур буд, ки худаш дар бораи эволютсия андешаҳое баён карда буд. Модараш Сузанна Веджвуд аз хонадони сармоягузорони маъруф буд.

Соли 1825, Дарвин ба Донишгоҳи Эдинбург барои таҳсили тиб дохил шуд, аммо ба ин соҳа шавқ надошт ва таҳсилро тарк кард. Сипас, соли 1828 ба Донишгоҳи Кембриҷ рафт, то барои касби рӯҳонӣ омода шавад, вале дар он ҷо низ бештар ба табиатшиносӣ ва геология майл дошт. Дар Кембриҷ, ӯ бо профессор Ҷон Стивенс Ҳенслоу шинос шуд, ки ӯро барои сафар дар киштии «Бигл» пешниҳод кард.

Сафари «Бигл» — пояи кашфиётҳои бузург

Солҳои 1831–1836, Дарвин ҳамчун табиатшинос дар киштии тадқиқотии «Бигл» ба сафари панҷсола дар атрофи ҷаҳон рафт. Ин сафар сарнавишти ӯро тағйир дод. Дар ҷазираҳои Галапагос, ӯ ба фарқиятҳои байни намудҳои гуногуни мурғони худ ва сайёҳии материк пай бурд. Вай мушоҳида кард, ки намудҳои шабеҳ дар ҷазираҳои гуногун ба якдигар монанданд, вале фарқиятҳои хурд доранд, ки ба шароити муҳити зист мувофиқ буданд. Ин мушоҳида ӯро ба фикри эволютсия ва интихоби табиӣ раҳнамун сохт.

Назарияи эволютсия ва «Пайдоиши намудҳо»

Пас аз бозгашт, Дарвин 20 сол ба таҳқиқот ва ҷамъоварии далелҳо барои назарияи худ машғул буд. Соли 1858, ӯ мақолаи ҳамзамони худ Алфред Рассел Уоллесро гирифт, ки ба хулосаҳои шабеҳ омада буд. Онҳо якҷоя назарияи интихоби табииро дар Ҷамъияти Линней дар Лондон пешниҳод карданд.

24 ноябри соли 1859, Дарвин китоби бузурги худ «Пайдоиши намудҳо аз тариқи интихоби табиӣ, ё Бақои наслҳои мусоид зимни мубориза барои ҳаёт» (On the Origin of Species by Means of Natural Selection)-ро нашр кард. Дар ин китоб, вай исбот кард, ки:

- Ҳамаи намудҳои зиндагон тағйирпазиранд

- Ин тағйирот тавассути интихоби табиӣ сурат мегирад шахсоне, ки ба муҳит беҳтар мутобиқ шудаанд, зинда мемонанд ва насл мегузоранд

- Ҳамаи зиндагон аз як ё чанд ниёгони умумӣ пайдо шудаанд

Ин китоб дар байни олимон ва ҷомеа баҳси шадид ба вуҷуд овард, зеро он бо тафсири мазҳабии офариниш дар мухолифат буд. Аммо бо гузашти вақт, назарияи Дарвин дар илм пазируфта шуд ва асоси биологияи муосир гардид.

Дигар таҳқиқот ва осор

Ба ғайр аз «Пайдоиши намудҳо», Дарвин асарҳои дигари муҳим низ навиштааст:

- «Пайдоиши одам ва интихоб дар робита ба ҷинс» 1871 дар ин китоб, вай нишон дод, ки инсон низ аз ҷонварони дигар таҳаввул ёфтааст.

- «Ифодаи эҳсосот дар инсон ва ҷонварон» 1872 яке аз аввалин таҳқиқот дар соҳаи этология (илми рафтори ҷонварон).

- Таҳқиқот дар бораи пайдоиши рифҳои марҷонӣ ва қонуни мерос.

Солҳои охир ва мерос

Дарвин дар солҳои охири умр дар шаҳри Даун наздикии Лондон зиндагӣ мекард ва ба таҳқиқот идома медод. Ӯ 19 апрели соли 1882 дар синни 73-солагӣ даргузашт. Дар маросими дафни ӯ, бо ифтихор, дар калисои Вестминстер макони дафни шахсиятҳои бузурги Бритониё ба хок супурда шуд.

Имрӯз, назарияи Дарвин асоси биологияи муосир мебошад. Китоби «Пайдоиши намудҳо» ҳамчун яке аз муҳимтарин китобҳои илмии таърих шинохта мешавад. Номи ӯ дар номи бисёре аз намудҳои зиндагон, кӯҳҳо ва муассисаҳои илмӣ сабт шудааст.

Чаро «Чеҳраи мондагор»?

Чарлз Роберт Дарвин на танҳо як олим, балки рамзи ҷасорати ақлӣ ва кушиши бепоёни инсон барои дарёфти ҳақиқат аст. Ӯ бо таҳқиқоти дақиқ ва сабри тӯлонии худ тавонист тасаввуроти асрҳои инсониятро дар бораи пайдоиши худ ва ҷойгоҳаш дар табиат ба куллӣ дигаргун созад. Назарияи ӯ на танҳо биология, балки фалсафа, диншиносӣ ва ҷомеашиносиро низ ба таҳдид кашид ва ба инсоният омӯхт, ки дар ҳама ҷо ва ҳама вақт, барои фаҳмидани ҳақиқат, набояд аз пурсиш ва шак битарсанд*. Номи ӯ дар таърихи илм ҳамчун номи як инқилобгар, ки ҷаҳонбиниро тағйир дод, ҷовидон хоҳад монд.

“Рӯзгор”