Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ: Суруди ишқ дар гӯши ҷаҳон

Чеҳраҳои мондгор

Дар тӯли таърих шоироне буданд, ки ба забонҳои гуногун шеър гуфтанд, аммо шоире, ки суханаш аз ҳама забонҳо боло рафт ва ба дили ҳар миллате роҳ ёфт, шояд танҳо Ҷалолуддини Балхӣ бошад. Ӯ на танҳо шоири бузург, балки мутафаккири суфӣ, паёмбари муҳаббат ва рамзи ваҳдати башарӣ аст. Ашъори ӯ дар саросари ҷаҳон аз Теҳрон то Ню-Йорк, аз Истанбул то Кобул то имрӯз садо медиҳад ва паёми ишқу сулҳи ӯ ҳанӯз ҳам тару тоза аст.

Аз Балх то Қуния – роҳи рӯҳ

Ҷалолуддини Муҳаммад Балхӣ (ва баъдтар Румӣ) 30 сентябри соли 1207 дар шаҳри Балх (имрӯз Афғонистон) дар оилаи олиму орифи маъруф, Баҳоуддин Валад ба дунё омад. Хонаводаи онҳо аз пайравони тасаввуф буданд ва Ҷалолуддин аз кӯдакӣ зери таъсири падараш, ки худаш роҳнави рӯҳонӣ буд, ба камол расид.

Солҳои кӯдакӣ барои хонаводаи Валад бо сабаби ҳамлаи муғул ба Осиёи Марказӣ душвор гузашт. Оилаи онҳо Балхро тарк карда, ба сӯйи Ғарб раҳсипор шуд. Пас аз сафарҳои тӯлонӣ ва душвор, онҳо дар шаҳри Қуния (дар Анадолу, Туркияи имрӯза) қарор гирифтанд, ки дар он ҷо султони Салҷуқиён ба онҳо паноҳ дод. Ин шаҳр барои Ҷалолуддин зодгоҳи дуюм ва маркази эҷоди асрор гардид.

Ҷалолуддин дар ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои замони худ – фиқҳ, тафсир, ҳадис, фалсафа ва мантиқ машғул шуд. Пас аз марги падараш, вай ҷойгузини ӯ дар мадраса ва ҳидояти рӯҳонӣ гардид. Аммо тағйири бузург дар зиндагии ӯ солҳои 1240 оғоз ёфт, вақте бо шахсияти асроромези Шамси Табрез шинос шуд.

Шамс ва дигаргуншавии Румӣ

Дар соли 1244 дар Қуния, марди ғарибе бо номи Шамсиддин Табрезӣ пайдо шуд. Ин орифи озодандеш дарҳол дили Ҷалолуддинро ба худ ҷалб кард. Ҷалолуддинро, ки то он вақт як мударриси маъруф ва муҳтарам буд, дидори Шамс тамоман дигаргун сохт. Эҳсосоте, ки Шамс дар дили ӯ бедор кард, Ҷалолуддинро ба шеър гӯёнидан водор сохт. Ӯ аз илм рӯй гардонд ва ба муҳаббат ва рақс рӯй овард.

Ин дӯстӣ ва шифои рӯҳонӣ, аммо дароз накашид. Шамс соли 1247 ғайбзад, баъзе мегӯянд кушта шуд, баъзе мегӯянд танҳо ғоиб шуд. Аммо пас аз рафтани Шамс, Ҷалолуддин тамоми армони муҳаббати хешро ба шеър табдил дод. Ӯ диёвони бузурги «Дивони Шамси Табрезӣ» -ро эҷод кард, ки дар он беш аз 40 ҳазор байт дар васфи ишқ ва ёр ҷой гирифтаанд. Дар ин шеърҳо, Румӣ зебоитарин тасвирҳои ишқи илоҳӣ, ташнагии рӯҳ ва сурури ҷонро баён кардааст.

«Маснавии маънавӣ» – Қуръони суфӣ

Дар солҳои охири умр, Ҷалолуддин асоси бузургтарин асари худ, «Маснавии маънавӣ»–ро офарид. Ин китоб, ки ба қавли мутахассисон «Қуръони суфӣ» ном гирифтааст, аз шаш дафтар ва зиёда аз 25 ҳазор байт иборат аст. Дар он ҳикояту тамсилҳо, пандҳову ҳикматҳо дар бораи Худо, одам, ҷаҳон, ишқ ва дарди ҷудоӣ баён шудаанд.

Аввалин байти «Маснавӣ» дар саросари ҷаҳон машҳур аст:

«Бишнав, ин най, чун шикоят мекунад,

Аз ҷудоӣҳо ҳикоят мекунад.»

Ин сатр мазмуни тамоми «Маснавӣ» -ро дар худ ҷамъ кардааст: гиряи ҷон барои ватани аслӣ, ташнагии рӯҳ ба сӯйи Худо ва дарди ҷудоӣ аз манбаи илоҳӣ.

«Маснавӣ» ба зудӣ дар саросари ҷаҳони ислом паҳн шуд ва дар мадрасаву хонақоҳо ба ҳамчун китоби дарсӣ таълим дода мешуд. То имрӯз, дар Эрон, Афғонистон, Тоҷикистон, Туркия, Ҳиндустон ва ҳатто Аврупо ва Амрико, ин китоб ҳамчун аз бузургтарин асарҳои ирфонии башарӣ эҳтиром мешавад.

Самаъ – рақси ишқ

Ҷалолуддини Румӣ дар ҳаёти худ, ба монанди дигар орифон, ба рақси ирфонӣ, самаъ аҳамияти вижа медод. Вай бар ин назар буд, ки рақс ва мусиқӣ инсонро ба назди Худо мебаранд. Гурӯҳи пайравонаш ба рақс задан шурӯъ карданд ва ин суннат баъдтар ба тариқати Мавлавия табдил ёфт. Имрӯз, рақси дарвишони мавлавия дар саросари ҷаҳон маъруф аст ва рамзи сулҳ, оромӣ ва муҳаббат мебошад.

Паёми Румӣ ба ҷаҳони имрӯз

Ҷалолуддини Румӣ дар асри 13 зист, вале паёми ӯ аз замони худ берун шуд. Дар ҷаҳони имрӯз, ки пур аз низоъ, тафриқа ва бегонагӣ аст, суханони Румӣ ҳамчун роҳнамо барои сулҳ ва ваҳдат шунида мешаванд. Яке аз машҳуртарин суханони ӯ дар бораи ваҳдати инсонҳост:

«Эй касоне, ки дар ҷустуҷӯи Худоед,

Ба дили якдигар бинед,

Зеро он ҷо макони Худост.»

Ё ин сухани маъруфаш:

«Ҳар касе, ки ошиқ аст, дин надорад,

Ошиқ аз дину мазҳаб болотар аст.»

Ин суханон барои ҳар як инсон, бо ҳар забониву дину миллате, паёми фаротар аз марзҳо доранд.

Эътироф дар ҷаҳони муосир

- ЮНЕСКО соли 2007-ро «Соли Румӣ» эълон кард.

- Маҷаллаи Time ӯро дар сафи 20 бузургтарин мутафаккирони ҷаҳон номид.

- Ашъори ӯ ба зиёда аз 50 забони ҷаҳон тарҷума шудааст.

- Дар ИМА, Румӣ машҳуртарин шоири ҷаҳон ба шумор меравад.

- Ҳар сол дар Туркия маросими ёдбуди ӯ бо ҳузури ҳазорон сайёҳи хориҷӣ баргузор мешавад.

Чаро «Чеҳраи мондгор»?

Ҷалолуддини Румӣ дар замоне зист, ки ҷаҳон байни шарқу ғарб, суннату бидъат, дину динбазӯрӣ ҷудо мешуд. Вай бо сухану рафтори худ нишон дод, ки дар зери ин марзҳо як рӯҳе мавҷуд аст, ки ҳама моро ба ҳам мепайвандад. Ӯ ба инсоният ёдоварӣ кард, ки ишқ аз ҳама гуна дину мазҳаб болотар аст ва танҳо бо ишқ метавон ба сулҳи ҳақиқӣ расид.

Мавлоно гуфтааст:

«Бо мо биё, бо мо биё, ҳар чӣ ҳастӣ, боз ҳам бо мо биё,

Ҳар чанд кофиру гумроҳу бутпарастӣ,

Ин хонаи мо хонаи умед аст,

Бо мо биё, ҳар чӣ ҳастӣ, боз ҳам бо мо биё.»

“Рӯзгор”