Алишер Навоӣ: Ҳофизи сухан ва асосгузори адабиёти туркӣ

Чеҳраҳои мондагор

Дар замине, ки форсиву турк ва арабу муғул дар тӯли асрҳо ҳамсояву ҳамрақиб буданд, як мард тавонист бо қалами худ сарҳадҳои забонӣ ва мазҳабиро бишиканад ва ба башарият нишон диҳад, ки адабиёт, баландтарин сатҳи дӯстӣ байни халқҳост. Ин мард Алишер Навоӣ шоир, мутафаккир, давлатмард, асосгузори адабиёти туркӣ (узбекӣ) ва яке аз бузургтарин чеҳраҳои фарҳангии ҷаҳони ислом аст.

Аз Ҳирот то Қуллаҳои илм

Алишер Навоӣ 9 феврали соли 1441 дар шаҳри Ҳирот (имрӯз Афғонистон) дар оилаи мансабдори турк ба дунё омад. Аз кӯдакӣ ба омӯзиш иштиёқи бузург дошт, дар мадрасаҳои Ҳирот ва Самарқанд таҳсил кард, ба забонҳои форсӣ, арабӣ, туркӣ ва ҳиндӣ сарфароз буд. Ӯ зери таъсири устодони бузург, Ҷомӣ ва Пахлавани Маҳмуд ба воя расид.

Навоӣ на танҳо шоир, балки давлатмарди пурқувват буд. Дар дарбори султон Ҳусайн Бойқаро (асри 15) вазир ва мушовир буда, барои ободонии шаҳрҳо, бунёди мадраса, масҷид ва китобхона садҳо кор анҷом дод. Аммо ӯ худро аз ҳама бештар шоир медонист, на мансабдор.

«Хамса» – ганҷи бебаҳои адабиёти ҷаҳон

Шуҳрати ҷаҳонии Алишер Навоӣ ба асоси маҷмӯаи панҷ достони ӯ, «Хамса» (1470) бармегардад, ки ба тақлид аз «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ навишта шудааст:

«Ҳайратул-аброр» – достони ирфонӣ дар бораи Худо ва мардум

«Фарҳод ва Ширин» – достони муҳаббат ва садоқат

«Лайлӣ ва Маҷнун» – нақли афсонаи машҳури муҳаббат

«Сабаи сайёр» – ҳикоятҳои пандию ахлоқӣ

«Султони Искандар» – достони ҷангу сулҳ ва оризӯи пок

Навоӣ дар ин асарҳо на танҳо забони туркиро ба сатҳи адабиёти ҷаҳонӣ баровард, балки дар мазмун низ навоварӣ кард. Ӯ фалсафаи фард ва ҷомеа, муҳаббат ва масъулият, адолат ва зулмро бо забони содаву пурмазмун баён кард.

Дӯстии афсонавии Навоӣ ва Ҷомӣ

Шояд беҳтарин намунаи ҳамкорӣ ва дӯстии ду халқи тоҷику узбек дар таърих муносибати Алишер Навоӣ ва Абдураҳмони Ҷомӣ бошад. Ин ду бузургмард дар садаи XV дар пойтахти давлати Темуриён, шаҳри Ҳирот зиндагӣ ва эҷод кардаанд. Муносибати онҳо на ҳамчун устоду шогирд, балки мисли ду дӯсти ҷониву ҳамкор буд. Ба гуфтаи муҳаққиқон, "онҳо пайваста ба якдигар рубоӣ, қитъа ва байтҳои ҷавобия навишта, ҳамчунин, дар рӯзҳои сахтӣ тасаллидиҳандаи қалбу рӯҳи якдигар буданд".

Яке аз ҷолибтарин лаҳзаҳои дӯстии онҳо ҳангоми сафари ҳаҷи Ҷомӣ ба Ҳиҷоз (соли 1472) рух дод. Ҳангоме ки Ҷомӣ ба Бағдод расид, дар зери таъсири дурии Ватан ва дӯст, ба Навоӣ номаи пурсӯзу гудоз навишт:

Бар канори Даҷла дур аз ёру маҳрум аз диёр,

Дорам аз ашки шафакгун даҷлаи хун дар канор.

Навоӣ дар ҷавоб ин рубоиро барояш равона кард:

Ин нома на нома дофеи дарди ман аст,

Ороми даруни ранҷпарварди ман аст.

Таскини дили гарму дами сарди ман аст,

Яъне хабар аз моҳи ҷаҳонгарди ман аст.

Пас аз бозгашти Ҷомӣ аз сафар, Навоӣ, ки дар Балх буд, фавран рубоии дигаре барояш навишт:

Инсоф бидеҳ, эй фалаки минофом,

То з-ин ду кадом хубтар кард хирам.

Хуршеди ҷаҳонтоби ту аз ҷониби субҳ,

Ё моҳи ҷаҳонгарди ман аз ҷониби шом.

Аммо дӯстии онҳо танҳо ба мубодилаи ашъор маҳдуд набуд. Ҷомӣ ҳамчун мушовири боэътимод ба Навоӣ дар корҳои давлатӣ маслиҳат медод. Вақте Навоӣ аз кори давлатӣ дилгир шуд ва хост мансабро тарк кунад, Ҷомӣ бо мавъизаи пурҳикмат ӯро аз ин кор боздошт:

Аз дидаи ҷон агар ба ҷонон нигарӣ,

Аз тафриқаи ҷаҳон гусса хӯрӣ.

Ин тафриқа ҳаргиз нагардад сипарӣ,

Бо тафриқа ҷамъ бош то баҳра барӣ.

Ҷомӣ бар ин назар буд, ки донишмандон дар дастгоҳи давлатӣ буданашон ба манфиати халқ аст. Ин маслиҳату ҳамдигарфаҳмӣ нишон медиҳад, ки муносибати онҳо аз чорчӯби устоду шогирдӣ хеле густардатар будааст.

Алишер Навоӣ ба хотири дӯсташ «Хамсат-ул-мутаҳайирин» (Панҷгонаи ҳайроншудагон) асаре панҷқисмаро бахшидааст, ки дар он равобити адабии худро бо Ҷомӣ баён кардааст. Ин асар санади ҷовидонии дӯстии ду адиби бузург аст. Муҳаққиқон қайд мекунанд, ки "ин ду нафар на фақат устоду шогирд, балки дӯст ва рафиқи ҳамдам буда, муносибати онҳо чун падару фарзанд буд".

Мубориза барои забон ва худшиносӣ

Дар замони Навоӣ, забони форсӣ забони расими давлат ва адабиёт буд, аммо Навоӣ ба туркӣ эҷод кард, то нишон диҳад, ки туркҳо низ сазовори сухани баланданд. Ин иқдом дар таърих инқилобии бузург буд, эҳёи ҳувияти туркӣ дар миёни тамаддуни форсӣ-исломӣ. Ҳамзамон, Ҷомӣ дар адабиёти форсӣ-тоҷикӣ ҳамчун яке аз бузургтарин шоирони суфӣ шинохта мешавад. Ин ду адиб бо эҷоди худ дар ду забон, нишон доданд, ки адабиёт метавонад сарҳадҳоро бишиканад.

Шахсият ва ҳунар

Алишер Навоӣ бо русуми ахлоқӣ, тавозуъ, саховат, покизагии рӯҳ, дар дарбор ва дар байни мардум машҳур буд. Ӯ хонаводае надошт, тамоми умр танҳо зист, зеро мегуфт: «Ман хешро ба каломи Худо ва сухан бахшидаам». Ӯ пирони ғариб, ятимон, беморон ва ҳунармандонро ҷамъ мекард ва ба онҳо ёрӣ мерасонд. Ӯ дар Ҳирот донишмандон ва ҳунармандонро гирд оварда, он шаҳрро ба маркази фарҳангии Осиёи Марказӣ табдил дод. Суфии бузург Абдурраҳмони Ҷомӣ, устоди Навоӣ, дар борааш гуфта буд: «Навоӣ дар шеър мисли ман нест, балки ман дар адаб мисли ӯ ҳастам».

Эътироф дар ҷаҳони муосир

- Шоири миллии Узбекистон эълон шудааст

- Дар Тошкент, Маскав, Анкара, Теҳрон, Душанбе кӯча ва майдонҳо ба номи ӯ гузошта шудаанд

- Осори ӯ ба зиёда аз 30 забони ҷаҳон тарҷума шудааст

- Соли 2016 дар саросари ҷаҳон 575-солагии таваллуди ӯ таҷлил шуд (ЮНЕСКО)

- Яке аз бузургтарин олимону шоирони турк дар ҷаҳон ӯро «пири адабиёт» меноманд

- Имрӯз дар сатҳи давлатҳои Тоҷикистон ва Узбекистон корҳо оид ба эҷоди филми таърихии «Ҷомӣ ва Навоӣ» идома доранд, ки он рамзи дӯстии куҳансоли ду халқ аст

Чаро «Чеҳраи мондагор»?

Алишер Навоӣ ба мо омӯхт, ки забони ҳар миллат бо худ ҷону ҳувият ва таърихи он аст. Ӯ нишон дод, ки бузургӣ дар мансаб нест, балки дар эҷоди суханест, ки сарҳадҳоро мешиканад. Дӯстии ӯ бо Абдураҳмони Ҷомӣ на танҳо як муносибати шахсӣ, балки рамзи ҳамкории ду фарҳанги бузург форсӣ-тоҷикӣ ва туркӣ-узбекӣ гардид. Шеърҳои ӯ то имрӯз дар Узбекистон ва Афғонистон, Эрон ва Туркия бо эҳтиром хонда мешаванд. Ӯ бо каломи худ забони туркиро ҷовидон кард ва номи худро дар фарҳанги ҷаҳон ҳаккокӣ намуд.

Ин суханаш худаш рамзи ҷовидонии ӯст.

Агар дар ин ҷаҳон як сухани нек ҳаст,

Ҳамон сухан ҷовидон мемонад.

“Рӯзгор”