Султони Ҳамад — пажӯҳишгаре, ки садои асрҳоро зинда мекард

Муқаддима

Таърих ва фарҳанги ҳар як миллат на танҳо бо офаридгорони он, балки бо шахсиятҳое зинда мемонад, ки ин меросро аз чанги фаромӯшӣ наҷот медиҳанд. Дар журналистика ва адабиётшиносии муосири тоҷик устод Султони Ҳамад (1952–2019) маҳз чунин як рисолати бузургро бар дӯш дошт. Вай танҳо як рӯзноманигори соҳибқалам ё шоҳиди воқеаҳои сиёсӣ набуд, балки муҳаққиқи содиқе буд, ки тавонист садои чеҳраҳои барҷастаи санъат ва адабиётро дар имтидоди асрҳо барои насли имрӯз зиндаву гӯё нигоҳ дорад.

Роҳи пайвандгари ду соҳил

Султони Ҳамад дорои таҷрибаи бойи ҳаётӣ ва касбӣ буд. Вай дар лаҳзаҳои ҳассоси таърихи Тоҷикистон, дар солҳои 90-ум, нақши муҳим бозида, дар раванди гуфтушунидҳои сулҳи байни тоҷикон саҳм гузоштааст. Аммо бузургтарин ишқи ӯ ҳамеша фарҳанг, адабиёт ва мусиқии асил боқӣ монд. Гузаштани ӯ ба соҳаи аҳмадзоҳиршиносӣ ва пажӯҳиши осори гузаштагон як тасодуф набуд; ин ниёзи ботинии рӯзиноманигоре буд, ки мехост арзишҳои устувори маънавиро ҳифз намояд.

Аҳмадзоҳиршиносӣ: Кашфиёти нав дар олами ҳунар

Султони Ҳамад дар Тоҷикистон ва берун аз он ҳамчун яке аз асосгузорони илми аҳмадзоҳиршиносӣ шинохта шудааст. Панҷ китоби пурарзиши ӯ, ки ба ҳаёту эҷодиёти султони қалбҳо бахшида шудаанд, як пули муҳташами фарҳангиро миёни Тоҷикистону Афғонистон устувор сохтанд.

Вай дар китоби «Аҳмад Зоҳир — Султони қалбҳо» таърихи зиндагии ин ҳунармандро аз рӯи хотираҳои нодир ҷамъоварӣ намуд.

• Дар «Пайванди Аҳмад Зоҳир бо Мавлавӣ» умқи фалсафии сурудҳоро нишон дод.
• Дар рисолаи «Аҳмад Зоҳир ва мусиқии Ғарб» аввалин шуда робитаи таронаҳои ӯро бо рок ва попи ҷаҳонӣ (аз ҷумла гурӯҳи The Beatles) ба таври илмӣ таҳлил кард.
• Тавассути қалами Султони Ҳамад, Аҳмад Зоҳир барои хонандаи тоҷик аз як сарояндаи маҳбуб ба як падидаи бузурги фарҳангии Шарқ табдил ёфт.

Аз Рӯдакӣ то имрӯз: Садои асрҳо

Мавзуъҳои таҳқиқотии Султони Ҳамад танҳо бо асри ХХ маҳдуд намешуданд. Вай ба қаъри замонҳо рафта, ба мероси Одамушшуаро устод Рӯдакӣ низ рӯ овард. Китоби ӯ «Рӯдакӣ чанг бигирифту навохт» (соли 2009) гувоҳи он аст, ки муаллиф чӣ гуна мусиқиву шеърро унсурҳои ҷудонашавандаи рӯҳи миллии мо медонист. Вай мехост нишон диҳад, ки оҳанге, ки ҳазор сол пеш Рӯдакӣ бо чанг менавохт, ҳамон рӯҳияеро дорад, ки Аҳмад Зоҳир дар асри бист бо гитара месуруд. Ин ҷустуҷӯҳо собит месохтанд, ки санъати асили миллати мо як занҷири ноканданист.

Меросе, ки барои мо боқӣ монд

Устод Султони Ҳамад дар соли 2019 ин дунёро тарк кард, аммо асарҳои ӯ, мақолаҳои таҳлилӣ ва мусоҳибаҳои нодири ӯ бо чеҳраҳои дурахшони сиёсату фарҳанг ҷовидона монданд. Феномени худи Султони Ҳамад дар он аст, ки ӯ ҳамчун як рӯзноманигори озод ва муҳаққиқи мустақил, бе ягон тамаъ ё чашмдошти моддӣ, умри худро софдилона ба хизмати фарҳанг бахшид.

Имрӯз пажӯҳишҳои ӯ роҳнамои асосии ҳамаи онҳое мебошанд, ки мехоҳанд умқи таронаҳои гузашта ва имрӯзро дарк кунанд. Вай воқеан пажӯҳишгаре буд, ки бо қувваи қалам ва муҳаббати ботинӣ, садои асрҳоро дар дили насли нави ҳазорсолаи сеюм зинда нигоҳ дошт.

Хотима: Фонуси фурӯзон дар шоҳроҳи фарҳанг

Дар ҷамъбаст метавон гуфт, ки Султони Ҳамад бо мероси гаронбаҳои худ исбот намуд, ки вазифаи журналист ва пажӯҳишгар танҳо инъикоси воқеаҳои рӯзмарра нест. Рисолати асосии ӯ — дарёфти гавҳарҳои нодир аз уқёнуси фарҳанг ва пешкаши насли оянда намудани онҳост. Китобҳои ӯ дар бораи Аҳмад Зоҳир ва устод Рӯдакӣ мисли як фонуси фурӯзоне мебошанд, ки роҳи шинохти асолати миллиро дар ин асри ҷаҳонишавӣ равшан месозанд.

Устод Султони Ҳамад худаш ба як қисми таърихи фарҳанги мо табдил ёфт. Вай бо ҳаёти ибратбахш ва қалами ҷодувони худ нишон дод, ки чи тавр метавон бо садоқат ва муҳаббат садои асрҳоро зинда нигоҳ дошт. Имрӯз, вақте ки мо асарҳои ӯро мехонем, эҳсос мекунем, ки набзи таъриху санъати мо дар ҳар як саҳифаи навиштаҳои ӯ устувор ва ҷовидона метапад. Мероси ӯ барои мо на танҳо як сарчашмаи илмӣ, балки дарси ватандӯстӣ ва арҷгузорӣ ба бузургони миллат хоҳад буд.

“Рӯзгор”