20:12:55 13-уми Майи 2026 сол

Ақибгоҳи тоҷик – Фронт дар паси сар

Вақте ки мардон ба фронт рафтанд, занон, пиронсолон ва наврасон дар ақибгоҳ бо мондани тамоми нерӯи худ ба ҷанг ёрӣ расонданд. Тоҷикистон дар он солҳо на танҳо ҷанговарон, балки ғалла, либоси гарм, асбобу анҷом ва ҳатто пул барои сохтани танку тайёра фиристод. Бе ин кӯмаки ақибгоҳ, Ғалаба ғайриимкон буд.

Кор дар колхозҳо ва корхонаҳо

voyna 1945 6532125478Мардон рафтанд, аммо замин бесоҳиб намонд. Занони тоҷик дастгоҳҳои трактор ва комбайнро аз худ карда, дар зимистони сахти 1941-1942 киштукори баҳориро анҷом доданд. Дар вилояти Ленинобод (Хуҷанд) занон 80% корҳои деҳқониро ба дӯш гирифтанд. Дар колхози «Коммунизм»-и ноҳияи Конибодом, раиси колхоз Бибисоро Раҷабова дар синни 55-солагӣ ба ронандагии трактор омӯхта, рекордҳои ҷамъоварии пахтаро мезад.

Соли 1943 дар Тоҷикистон 52 ҳазор нафар занон дар соҳаи кишоварзӣ кор мекарданд, ки аз ин шумора 15 ҳазор нафари онҳо ронандагони трактор ва комбайн буданд. Барои муқоиса: соли 1940 танҳо 300 зани тоҷик ронандаи трактор буд.

Корхонаҳои саноатӣ дар Душанбе, Ленинобод ва Кӯлоб шабонарӯзӣ кор мекарданд. Дар корхонаи «Тоҷиктекстил» духтарони 14-15 сола ба ҷои падарони фронтрафта ба кор андохта шуда, барои армия брезент, шинел ва ҷӯробҳои гарм медухтанд. То охири ҷанг, коргарони тоҷик 784 ҳазор ҷӯфт пойафзоли гарм, 2 миллион тонна ғалла, 1,5 миллион тонна пахта ба фронт фиристоданд.

Ёрии молиявӣ – Агар пул набуд, танк намерафт

Деҳқонони тоҷик на танҳо хӯрок, балки пули нақдро ҳам барои фронт ҷамъ мекарданд. Тибқи ҳуҷҷатҳои бойгонии Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар давоми солҳои 1941-1945 аҳолии ҷумҳурӣ ба фонди мудофиа 1 миллиарду 100 миллион рубл супоридаанд (бо нархи солҳои 1945). Ба нархи имрӯза ин зиёда аз 12 миллиард рубл аст.

20 тайёраи ҳамлакунандаи Ил-2 барои эскадриляи Тоҷикистон сохта шуд. Ин тайёраҳо дар ҷангҳои Курск ва Белоруссия иштирок кардаанд.

18 танки Т-34 барои сутуни «Колхозники Таджикистана» сохта шуд. Яке аз ин танкҳо, ки дар он навишта буд «Бахшидаи шӯҳрати тоҷик», то Берлин расид.

Занҳои тоҷик дар сафи фронт

На ҳамаи занон дар ақибгоҳ монданд. Беш аз 5 ҳазор зани тоҷик ба таври ихтиёрӣ ба фронт рафта, дар он ҷо ҳамчун табиб, сигналчӣ, снайпер ва ҳатто тӯпандоз хизмат карданд.

Мастура Набиева – яке аз аввалин занони тоҷик, ки се ордени Шараф (дараҷаи 3, 2 ва 1) – ро соҳиб шуд. Вай дар разведка хизмат карда, се маротиба маҷрӯҳ шуд, аммо ҳар бор ба саф баргашт. Пас аз ҷанг ба Тоҷикистон баргашт ва то соли 1985 зиндагӣ кард.

Ойсанор Раҳматова – ҳамшираи шафқат аз ноҳияи Кӯлоб. Вай дар ҷангҳои Сталинград зери оташи тӯп зиёда аз 700 сарбози маҷрӯҳро аз майдони ҷанг бароварда, худаш маҷрӯҳ шуд ва пас аз ҷанг ба ду даст ва ду пой сахт маъюб гардид. Ба ӯ ордени Ситораи Сурх дода шуд.

Наврасон ва кӯдакони ҷанг

Дар ақибгоҳ, мактаббачагон низ ба калонсолон ҳамроҳӣ мекарданд. Дар Сталинобод, Ленинобод, Кӯлоб ва Хоруғ, кӯдакони 12-14 сола дар корхонаҳо бо пахта, бофандагӣ ва ғалла кор мекарданд. Дар бойгониҳо номаи пионери 13-сола Фаррух Неъматов ба падараш дар фронт нигоҳ дошта мешавад: «Падарҷон, ман дар заводи «Тоҷиктекстил» кор мекунам. Барои сарбозон шинел медӯзем. Вақте ки боз мегардӣ, туро интизорам». Ин нома аз соли 1944 аст. Падари Фаррух аз ҷанг барнагашт, аммо худи Фаррух баъдан муҳандис шуда, дар Душанбе зиндагӣ кард.

Соли 1995 дар як мусоҳибаи телевизионӣ, бисёре аз тоҷикони солхӯрда гуфтанд, ки дар солҳои ҷанг онҳо ба ҷойи бозичаҳо бо гӯлаи доғ ва порчаҳои брезент бозӣ мекарданд. Аммо бештари замони онҳо дар корхонаҳо мегузашт.

Агар мардон дар фронт ҷангиданд, занон, пиронсолон ва кӯдакон дар ақибгоҳ бо меҳнати ҷонкаҳонаи худ ба онҳо қувва, либос ва ғизо медоданд. Тоҷикистон, бо захираҳои ночизи саноатӣ, дар ин роҳ ҳар чизи имконпазирро кард. 1 миллиарду 100 миллион рубл, 20 тайёра, 18 танк, 784 ҳазор ҷӯфт пойафзол, 2 миллион тонна ғалла – ин рақамҳо дар паси худ ҳазорҳо дастҳои занони тоҷик ва ҷавонони норасидаро пинҳон мекунанд.

“Рӯзгор”

Таджикский тыл – Фронт за линией фронта

Когда мужчины ушли на фронт, женщины, старики и подростки в тылу, отдавая все свои силы, помогали войне. Таджикистан в те годы отправлял не только бойцов, но и зерно, тёплую одежду, снаряжение и даже деньги на постройку танков и самолётов. Без этой помощи тыла Победа была бы невозможна.

Работа в колхозах и на заводах

Мужчины ушли, но земля не осталась без хозяина. Таджикские женщины освоили тракторы и комбайны, провели весенний сев в суровую зиму 1941–1942 годов. В Ленинабадской области (Худжанд) женщины взяли на себя 80% сельскохозяйственных работ. В колхозе «Коммунизм» Канибадамского района председатель колхоза Бибиcоро Раджабова в 55 лет выучилась на тракториста и ставила рекорды по сбору хлопка.

В 1943 году в Таджикистане в сельском хозяйстве работали 52 тысячи женщин, из них 15 тысяч были трактористками и комбайнёршами. Для сравнения: в 1940 году трактористками были всего 300 таджикских женщин.

Промышленные предприятия в Душанбе, Ленинабаде и Кулябе работали круглосуточно. На фабрике «Таджиктекстиль» 14–15-летние девушки заменили ушедших на фронт отцов и шили для армии брезент, шинели и тёплые носки. К концу войны таджикские рабочие отправили на фронт 784 тысячи пар тёплой обуви, 2 миллиона тонн зерна, 1,5 миллиона тонн хлопка.

Таджикские крестьяне собирали для фронта не только продовольствие, но и наличные деньги. По документам архива Республики Таджикистан, в 1941–1945 годах население республики сдало в фонд обороны 1 миллиард 100 миллионов рублей (в ценах 1945 года). В пересчёте на сегодняшний курс это более 12 миллиардов рублей.

- 20 штурмовиков Ил-2 для эскадрильи «Таджикистан». Эти самолёты участвовали в сражениях под Курском и в Белоруссии.

- 18 танков Т-34 для колонны «Колхозники Таджикистана». Один из этих танков с надписью «Посвящается славе таджика» дошёл до Берлина.

Таджикские женщины на фронте

Не все женщины остались в тылу. Более 5 тысяч таджичек добровольно ушли на фронт и служили там врачами, связистками, снайперами и даже артиллеристами.

Мастура Набиева – одна из первых таджикских женщин, удостоенная трёх орденов Славы (III, II и I степени). Она служила в разведке, трижды была ранена, но каждый раз возвращалась в строй. После войны вернулась в Таджикистан и прожила до 1985 года.

Ойсанор Рахматова – медсестра из Кулябского района. В Сталинградской битве под огнём артиллерии она вынесла с поля боя более 700 раненых солдат, сама была ранена и после войны тяжело инвалидизировалась (потеряла подвижность рук и ног). Награждена орденом Красной Звезды.

Подростки и дети войны

В тылу школьники тоже помогали взрослым. В Сталинабаде, Ленинабаде, Кулябе и Хоруге дети 12–14 лет работали на предприятиях с хлопком, ткачеством и зерном. В архивах сохранилось письмо 13-летнего пионера Фарруха Неъматова отцу на фронт: «Отец, я работаю на заводе "Таджиктекстиль". Шью шинели для солдат. Я жду тебя, когда ты вернёшься». Это письмо датировано 1944 годом. Отец Фарруха не вернулся с войны, но сам Фаррух позже стал инженером и жил в Душанбе.

В 1995 году в одном из телеинтервью многие пожилые таджики рассказывали, что в годы войны вместо игрушек они играли с грязными комками и обрезками брезента. Но большую часть времени они проводили на заводах.

Если мужчины сражались на фронте, то женщины, старики и дети в тылу своим изнурительным трудом давали им силу, одежду и пропитание. Таджикистан, с его скромными промышленными ресурсами, сделал для этого всё возможное. 1 миллиард 100 миллионов рублей, 20 самолётов, 18 танков, 784 тысячи пар обуви, 2 миллиона тонн зерна – за этими цифрами скрываются тысячи рук таджикских женщин и несовершеннолетних подростков.

Назари Шумо

Security code
навсозӣ