САИД АБДУЛЛОҲИ НУРӢ: «ОШТИНОМА» - 7

Саҳми гурӯҳи ҳамоҳангсозии фаъолияти КОМ ва ҳукумат дар масоили низомӣ, ки сарварии онро собиқ муовини Сарвазир А.Азимов ба ӯҳда дошт, хеле бузург аст. Ҷаласаҳои ҳарҳафтаинаи ин гурӯҳ ба пешрафти кор дар ҳалли масоили низомӣ мусоидат кард.

Аввалин 153 нафар размандаи дар Давлати Исломии Афғонистон будаи ИНОТ дар натиҷаи як фаъолияти муштараки мақомоти дахлдори Ҳукумати Тоҷикистон, зеркомиссияи низомии КОМ, нозирони низомии СММ, нерӯҳои Посдори Сулҳи ИДМ дар Тоҷикистон ва нерӯҳои марзбони Русия 1 - уми июли соли 1998 аз Бандари Шерхон воқеъ дар шимоли Афғонистон ба Панҷи Поён гузаронида шуда, баъдан ба қароргоҳи муайянгашта дар ноҳияи Ғарм интиқол дода шуданд.

Силоҳу муҳимоте, ки ин гурӯҳи 153 нафараи размандаи ИНОТ аз ДИА оварданд, ба қавли яке аз нозирони низомии СММ барои дар даврони осоишта мусаллаҳ кардани як полки тирандози кӯҳгард басанда мебуд. Рӯзи 23 – уми сентябри соли 1998 гурӯҳи охирини размандагони ИНОТ дар ҳайати 157 нафар аз шимоли Афғонистон тавассути гузаргоҳи Панҷи Поён ба Ватан баргаштанд.

Душманони Сулҳу ваҳдати миллӣ дар Тоҷикистон ин бозгашти размандагони ИНОТ – ро ба таври худ қайд карданӣ буданд. Онҳо ба зери киштие, ки размандагон ва силоҳу муҳимоти онҳоро аз дарёи Панҷ мегузаронд, қариб 30 килограмм маводи мунфаҷираро дар сандуқе пинҳон карда буданд.

Тибқи нақшаи онҳо маводи мунфаҷира ҳангоме, ки киштии ҳомили силоҳу размандагон ба мобайни дарё мерасид, тавассути мавҷҳои родиюӣ аз дур тарконда мешуд. Вале бо фазли Парвардигори мутаъол, ҳушёрӣ ва зиракии кормандони хадамоти амниятии ИНОТ ин нақшаи ноҷавонмардонаи душманони Тоҷикистон сари вақт хунсо гардид. Ин гурӯҳи размандагон бо тамоми васоиту силоҳу муҳимоти худ 26 сентябри соли 1998 дар ноҳияи Тоҷикобод дар қароргоҳи муайяншуда мустақар шуд.

Ҳамин тариқ охирин размандаи ИНОТ аз хориҷи кишвар ба Ватан баргашт. Роҳбарияти оппозитсион охирҳои моҳи декабри соли 1998 дар бораи дар хориҷ аз Тоҷикистон баста шудани қароргоҳҳои низомӣ ва базаҳои таълимии худ эъломияи расмӣ нашр намуд. Вале қароргоҳҳои муҷоҳидин дар дохили кишвар аз ҳарвақта дида акнун серодамтар буданд. Маъракаи сабти ном, ба қайдгирии силоҳу муҳимот, муоинаи тиббӣ, аттестатсияи размандагон ва қумандонҳои дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ идома дошт.

Албатта ин кор на дар ҳама ҷо ҳамвору бемушкилот сипарӣ мешуд. Се мушкилоти асосӣ раванди реинтегратсияи дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ – ро ба сохторҳои қудратии кишвар ба таъхир мегузошт. Нахуст набудани маблағи муайяни зарурӣ барои сари вақт муҷаҳҳаз сохтани қароргоҳҳо, бо хӯроку пӯшока таъмин намудани размандагони дар ин ҷойҳо таҷаммӯъ ёфта. Дуввум адами асноди ҳуқуқие, ки барои бечуну чаро ба ин ва ё он сохтори қудратӣ шомил шудани дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ асоси қонунӣ фароҳам меоварад.

Бо истинод ба чунин асноди ҳуқуқӣ раҳбарияти сохторҳои қудратӣ метавонистанд дар ниҳодҳои худ қисмҳои ҳарбӣ боз кунанд, ва аз сӯи вазоратхонаҳои дахлдор барои таъмини онҳо маблағи зарурӣ дарёфт намоянд. Зеро ҳар гоҳе мо бо қотеъият аз роҳбарони ин сохторҳо талаби реинтегратсияи ҳарчӣ зудтари нерӯҳои низомии ИНОТ – ро дар ин ва ё он минтақа мекардем, қабл аз ҳама проблемаи дар ниҳодҳои худ надоштани маблағи заруриро барои таъминоти моддии онҳо пеш меоварданд.

Бино ба қавли онҳо чунин маблағро танҳо аз вазорати молия дарёфт кардан мумкин буд. Вале барои чунин маблағро аз вазорати молия дарёфт кардан асоси ҳуқуқӣ доштан зарур буд. Зеро дар буҷаи соли равони ин ва ё он вазоратхонаи қудратӣ ин гуна масрафҳо барои реинтегратсияи қувваҳои мусаллаҳи ИНОТ пешбинӣ нашуда буданд. Ана ҳамин гуна ҳуҷҷати ҳуқуқӣ чи тавре, ки дар боло низ қайд кардем, қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 16 – уми феврали соли 1998 «Дар бораи таъсиси ҷузъу томҳои муваққатии қувваҳои мусаллаҳ ва дигар воҳидҳои низомӣ аз ҳисоби дастаҳои низомии ИНОТ», шуд.

Албатта то ба тасвиб расидани ин қарор чи тавре, ки қаблан низ тазаккур додем, ба таври истисно гурӯҳҳои алоҳидаи низомиёни ИНОТ аз ҷумла, сентябри соли 1997 460 нафар ба баталони 25 – уми Вазорати Дифои Ҷумҳурии Тоҷикистон, сентябри соли 1997 40 нафар ба Вазорати Амнияти Ҷумҳурии Тоҷикистон, маи соли 1998 110 нафар ба ҳайати отряди махсуси Вазорати Дифои Ҷумҳурии Тоҷикистон оиди таъмини амнияти кормандони созмонҳои байналмил-лалӣ дар Тоҷикистон, маи соли 1998 80 нафар ба Кумитаи Давлатии Ҳифзи Сарҳадоти назди ҳукумати ҷумҳурӣ, шомил шуда буданд.

Вале ин дар муқоиса ба теъдоди умумии размандаҳои ИНОТ, ки сабти ном шуда буданд, хеле ночиз буд. Возеҳтар бигӯем, тахминан ин шомилшавии ҳамагӣ 15 фоизи нерӯҳои мусаллаҳи ИНОТ – ро ташкил медоду халос. Аз ин рӯ қарори мазкур роҳро ба сӯи реинтегратсияи дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ ба сохторҳои қудратӣ ҳамвор кард. Мушкилоти дигаре, ки садди роҳи шомилшавии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ ба ниҳодҳои қудратӣ мегардид, таъхир дар масъалаи мавриди авфи умумӣ қарор додани тамоми размандаҳои ИНОТ буд.

Умуман агар масъалаи авфи собиқ размандагони ИНОТ, ки дар маҳбасҳо зиндонӣ буданд, каму беш ҳалли худро бо душвориҳои зиёд ҳам бошад, пайдо мекард, вале авфи қумандонҳо ва размандагоне, ки дар суфуфи артиши ИНОТ буданд, ҳанӯз содир нашуда буд. Бархе аз онҳо бо баҳонаҳое, ки мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар даврони ҷанг муқобилашон парвандаҳои ҷиноӣ боз карданд, мавриди таъқибу озори ҳукуматдорон қарор мегирифтанд.

Танҳо дар як худи соли 1998 беш аз 40 нафар фармондеҳ, размандагон ва хешу ақрабои наздики онҳо аз тарафи ашхоси номаълум ба қатл расида, беш аз 100 нафар мавриди боздошт, таъқибу озори органҳои ҳифзи ҳуқуқ қарор гирифтанд, бархе ба таври мармуз мафқудуласар шуданд. Ин вазъият ташвишу нигаронии дигар фармондеҳону разманда-гонро зиёд кард. Идае аз онҳо ин ҳолатро дида аз самимияти тарафи дигар дар масъалаи иҷрои бечунучарои тавофуқоти ба дастомада изҳори шубҳа мекарданд.

Дар чунин ҳолатҳо бандаро лозим буд, ки саъйю кӯшишҳои зиёде ба харҷ бидиҳам, то ин беэътимодиро, ки дар умқи қалбҳои онҳо сангар гирифта буд, берун созам. Ба ин хотир сафарҳои зиёде ба навоҳии таҳти нуфузи муҷоҳиддин доштам. Бо тамоми фармондеҳону муҷоҳиддине, ки дар чунин ақида буданд, сӯҳбатҳои дурударози пай дар пай анҷом додам, зарурӣ ва дурустии Сулҳи бадастомадаро ҳам аз нуқтаи назари қонуни мавҷуда, ҳам аз нуқтаи назари шаръӣ ва ҳам аз нуқтаи назари сиёсӣ ба онҳо исбот мекардам.

Дар баробари ин унвонии намояндаи вижаи ДК СММ ҷаноби Ян Кубиш аввалҳои моҳи маи соли 1999 номае навишта нигаронии худро аз беэътибории баъзе органҳои давлатӣ ва роҳбарони онҳо ба раванди барқарории сулҳ дар кишвар, аз ҷумла ба дарозо кашидани масъалаи авфи 93 нафар аз размандагони ИНОТ ва лағви парвандаҳои ҷиноии размандагони реинтегратсия шуда изҳор намудам.

Аъзоёни КОМ аз ҷониби ИНОТ ҷонибдории худро аз ин номаи банда эълон дошта, даст ба як эътисоб заданд. Ҷои зикр аст бигӯем, ки эътисоб ё худ коршиканӣ ба хотири дарёфти гузаштҳо аз ҷониби ҳукумат дар фаъолияти аъзоёни КОМ аз ҷониби ИНОТ як нақши муҳимеро бозӣ кардааст. Ин усули демократии муборизаи сиёсӣ аз ҷониби намояндагони ИНОТ дар КОМ дар тӯли фаъолияти ин ниҳод чаҳор маротиба истифода карда шуд.

Ва ҳар бор ҳалли масъалаи муҳиме матраҳ мегардид ва аксаран ҷониби ҳукумат таҳти чунин фишорҳои сиёсӣ бо гузаштҳо розӣ мешуданд. Чунончи коршикание, ки баъди террори раиси зеркомиссияи ҳуқуқии КОМ шодравон Отахон Латифӣ ба вуқӯъ пайваст, масъалаи таъмини амнияти намояндагони ИНОТ- ро дар КОМ беҳтар кард. Ин дафъа ҳам ин василаи кор дар раванди барқарории Сулҳ таъсири мусбат расонд.

Чи тавре, ки дар боло қайд кардем, 4 маи соли 1999 Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмонов дар асоси лоиҳаи пешниҳодкардаи Комиссияи Оштии Миллӣ дар бораи авфи размандаҳои ИНОТ фармон имзо намуд, ки тибқи он тафтиши парвандаҳои ҷиноии алайҳи размандагони ИНОТ бозгардида бояд қатъ мегарди-данд. Дар асоси ин фармон ба Додситони Кулл, вазорати умури дохила ва вазорати амният дастур дода шуд, ки пешниҳодоти худро барои қатъ кардани тафтиши парвандаҳои ҷиноии алайҳи размандагони ИНОТ бозгардида, ки дар муҳокимаи додситонҳо қарор гирифта буданд, ироа намоянд.

Лоиҳаи фармон ба Маҷлиси Олӣ пешниҳод гашт ва дар иҷлосияи махсус, ки 14 – уми маи соли 1999 барпо гардид, ин санади авфи фармондеҳон, размандагон ва ҷонибдорони ИНОТ – ро қабул намуд. Ин ҳуҷҷатро Раиси Ҷумҳур Эмомалӣ Раҳмонов дар иҷлосияи Маҷлиси Олӣ ҳамчун «санади таърихии раванди сулҳ» номид. Тибқи ин қарори Маҷлиси Олии Тоҷикистон 5377 нафар размандаи ИНОТ мавриди авфи умумӣ қарор гирифтанд. Раёсат ва фармондеҳони ИНОТ аз ин иқдоми муштараки Комиссияи Оштии Миллӣ ва Президент оиди авфи иштирокдорони муқовиматҳои сиёсӣ - низомӣ ва размандагони ИНОТ изҳори қаноъатмандӣ намуда, баёнияи зеринро мунташир сохтанд…