Бобоҷон Ғафуров: Тоҷик дар баландии илми ҷаҳон

«Чеҳраҳои мондгор»

Ин лоиҳа ба ёдоварӣ аз он чеҳраҳои нодире бахшида шудааст, ки бо саҳми безаволи худ дар фарҳанг, иқтисод, иҷтимоъ, варзиш, сиёсат ва дигар соҳаҳо, номашонро дар лавҳи таърих ҷовидон гардондаанд.

Ҳадафи мо аз «Чеҳраҳои мондгор» ин аст, ки наслҳои имрӯзу фардо аз кушишу истеъдод ва инсонияти ин бузургон ибрат гиранд, арзишҳои аслии инсонӣ эҳё шаванд ва ҳар як хонанда дарёбад, ки мондгор шудан — иҷрои корҳои бузург нест, балки дар ҳар кори хурд ҷон ва маъниӣ офаридан аст.

Мо аз рӯзгору фаъолияти ин инсонҳо ҳикоят мекунем, то равшании роҳи онҳо пеш пои мо битабад.

Агар аз шумо бипурсанд, ки кадом тоҷик беш аз ҳама ба фарҳангу таърихи хеш ҷон бахшид ва номи тоҷикро дар саросари олам садо дод, яке аз беҳтарин ҷавобҳо – Бобоҷон Ғафуров мебошад. Олиме, ки бо асари бузурги «Тоҷикон» таърихи садҳо ҳазорсолаи ин мардумро аз нафасҳои фаромӯшӣ наҷот бахшид ва ба наслҳои оянда мерос гузошт.

Аз авоили асри бистум то қуллаҳои илм

Бобоҷон Ғафурович Ғафуров 18 декабри соли 1908 дар деҳаи Исфисор (ноҳияи Хуҷанд, вилояти Суғд) ба дунё омад. Дар оилаи косиби камбизоат ба воя расид, аммо ташнагии дониш ӯро аз мактаби деҳа то Донишгоҳи Коммунистии шарқшиносӣ дар Маскав расонд. Солҳои 1930-ум вай дар соҳаи нашриёт ва таблиғи маориф заҳмат кашид, то он даме ки истеъдоди бузурги илмӣ ва ташкилотии ӯ пушти сари даврро ба худ гардонд.

Дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ (1941–1945), Ғафуров дар вазифаҳои масъули давлатӣ хидмат кард, аммо дилаш ҳамеша ба таърихи халқаш мезад. Аз соли 1956 то охири умр – беш аз бист сол – ӯ раиси Институти шарқшиносии Академияи илмҳои ИҶШС буд ва ин маконро ба як ганҷинаи нодиртарин дастнависҳову таҳқиқоти фарҳангҳои Осиё табдил дод.

«Тоҷикон» – асари ҷовидон

Соли 1972 чопи асосии умри ӯ – китоби «Тоҷикон» ба забони русӣ нашр шуд. Ин китоб таърихи халқи тоҷикро аз қадимтарин замонҳо то ибтидои асри бистум фаро мегирад. Он аввалин таҷрибаи пажӯҳиши бунёдии таърихияти тоҷикон дар сатҳи ҷаҳонӣ буд. Сипас китоб ба забони тоҷикӣ ва бисёр забонҳои дигари ҷаҳон – форсӣ, арабӣ, англисӣ, олмонӣ, фаронсавӣ – тарҷума ва нашр гардид.

Ҷаҳони илм ин китобро бо ҳаяҷон пазируфт. Бархе аз шарқшиносони Ғарб гуфтанд: «Ғафуров ба мо исбот кард, ки тоҷикон яке аз куҳантарин миллатҳои бофарҳанги ҷаҳон мебошанд». Дар саросари ИҶШС, Эрон, Афғонистон, Покистон, Ҳиндустон ва кишварҳои арабӣ ин асар ҳамчун донишномаи бонуфузи таърихи Осиёи Марказӣ шинохта шуд.

Шахсият ва ахлоқи Ғафуров

Дар хотираҳои ҳамзамонон Бобоҷон Ғафуров ҳамчун инсоне хоксор, пурсабру кумакбахш ёд шудааст. Дар Маскав аммони бисёре аз ҷавонони тоҷик кушода буд. Ҳама медонистанд, ки ба назди «Ғафуров-ака» рафтан маънои ёфтани роҳи ҳалли мушкилотро дорад. Бо вуҷуди мансабҳои баланд (узви КМ КПСС, вакили Олии ИҶШС), вай ҳаргиз худро аз мардум бурида нагирифт.

Ӯ ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ, форсӣ, арабӣ ва туркӣ шинос буд, шеърро дӯст медошт ва ба ҳунармандони тоҷик ҳамеша ҳимоят мерасонд.

Чаро «Чеҳраи мондгор»?

Аз кӯдакии як деҳаи ноаён то олим ва сиёсатмадори сатҳи ҷаҳон – Ғафуров роҳи бузургеро тай кард. Аммо бузургии аслии ӯ дар он аст, ки вақте ба баландтарин дараҷаи илми замон расид, ҳеч гоҳ халқи худ, забони модариаш ва паёми сулҳу дӯстии байни миллатҳоро фаромӯш накард.

Асари ӯ «Тоҷикон» то имрӯз дар китобхонаи ҳар як тоҷик мақоми фахрӣ дорад. Ҳатто агар чанд даҳсола аз нашраш гузашта бошад ҳам, он ҳамчун равшании роҳи худшиносии миллӣ то абад мондгор хоҳад монд.

Ба ифтихори ӯ, дар Душанбе (ва бисёр шаҳрҳои дигар) кӯча ва хиёбонҳо номгузорӣ шудаанд. Музеи Бобоҷон Ғафуров дар Хуҷанд ва ёдгориҳояш ёдовар мебошанд, ки ҳар як инсон метавонад бо сабру ирода ба он қуллаҳо расад.

“Рӯзгор”